Еліміздің батысындағы қара алтынды сорып отырған алпауыт мекемелердің қарапайым жұмысшылары ғана наразы ма десек, осы аптада «СНПС-Ақтөбемұнайгаз» компаниясында болған кездесуге қарап, басшылығының да өкпесі қара қазандай ма деп қалдық. Әдетте мұңын шағып, базынасын айтатын мұнайшылардың үні бұл жолы жай шықты. Керісінше, әсте бір отағасы ашуланып жатқандай, «СНПС-АМГ» басшысы Сюй Кецянның әкіреңі ащы.

Естеріңізге сала кетейік, дау қазақ даласына тамыр тартқалы отырған тағы бір қытай компаниясына қатысты туындап отыр. Жергілікті жұмысшылардың бұрыннан көксеп жүргені де осы жайтты болдырмау еді. Облыстың таяуда ғана тақты босатқан әкімі Елеусін Сағындықов та бұдан біраз уақыт бұрын «болдырмаймыз» (жаңа қытай ұлттық көлік компаниясы – ред.) деп сөз беріп еді. Қазір «өзі жоқтың – көзі жоқ» дегендей болып тұр. Компания құрылды. «Қытай Ұлттық Мұнай (!) компаниясы» («СНПС») алпауытының Ақтөбе бөлігіндегі көлік паркін енді «Қытай Ұлттық Көлік (!!!) компаниясына» қарасты жаңа ЖШС басқармақ. Мақтан етеміз бе, әлде санымызды соғамыз ба, әйтеуір облысымызда бір емес, «Аспан асты елінің» ұлттық мәртебесі бар екі компаниясы жұмыс істемекші.
Осы аптада болған кездесуге қайта оралсақ. Бақсақ, жұмысшылардың наразылығы қытай басшыны әбден мезі еткенге ұқсайды. Қара халықтың сондағы айтқаны мынау ғой:
– Жиырма жылдан бері күн демей, түн демей маңдай терімізді төгіп келеміз. Сондағы алатынымыз 40 мың теңгенің о жақ бұ жағы. Ал енді, сіздер келіп алып, техника біздікі, не істесек те өз еркіміз деп отырсыздар. Жергілікті халыққа деген құрметіңіз, тіпті сөзіңізді қазақ тіліне аударатын маманыңыздың жоқтығынан байқалмай ма? Неліктен бірде-бір қазақ тілі аудармашысы жоқ басшылықта?! Халықты неге сыйламайсыздар? Ал жұмыс жөнінде айтар болсақ, мен өз ақшама көліктерге қосалқы бөлшек сатып аламын. Амалсыздықтан. Өйткені бала-шағамды асырап отырмын сол көліктің арқасында. Ал сіздер келіп алып, жаңа құрылымға («СНПС-АМГ» АҚ мамандандырылған көлік басқармасынан Қытай ұлттық көлік компаниясына қарасты серіктестікке – ред.) ауысыңдар дейсіздер. Неліктен бізге жаңа техника бермейсіздер, жаңасының барлығы көлік компаниясының құрылымына беріледі. Біздің көлік басқармасын аластатасыздар. Кезінде біздің ақшаға автокөлік жуу бекеттерін салдырттыңыздар, гараж пайда болды. Біз, қарапайым көлік жүргізушілері мына нашар жолдармен талай мұнай тасыдық қой! Жаңа машиналар жаңа мекемеге кетіп жатыр, ал біздің жігіттер мұздай гаражда көлік жөндеп, денсаулықтарын құртып жатыр, жігіттеріміздің белдері шойырылып, алды мүгедек, – деп бастады мұнай таситын жүргізуші Александр Леонов.
Мұнай компаниясындағы көлік жүргізушілеріне Жаңажолға ауысу жөнінде ұсыныс айтқан. Жұмысшылар үйлерін тастап, қоныстарын өзгертуге мәжбүр. Бәрінен бұрын қазір арқалап жүрген «мұнайшы» мәртебесінен «айырылып қаламыз» деп қорқады. Өйткені, қанша дегенмен, жаңадан құрылған компанияға ауысса мәртебесі тек жүргізуші болып қалмақ. Мұнайшы мәртебесінен айырылды деген – жеңілдіктерден қағылды деген сөз.
Наразы топ өкілдерінің айтуына қарағанда, осыдан бірнеше жыл бұрын мұнай компаниясындағы күзетшілерді де осылай алдап ауыстырып жібергенге ұқсайды. Рас, бастапқыда кепіл боламыз деген басшылық, артынша сөзінен тайып кеткен.
– Жалпы, бізде кез келген басшылық қытайлық қожайындар алдында жығылады. Қай әкімге мұңымызды шақпайық, айналып келгенде, олар да соны қайталайды. Қарапайым жұмысшыны ойлап жатқан әкім-қаралар жоқ. Барлығы сатылып кеткен. Қытайлар оларға бал беріп қоя ма екен, түсінбедік. Барлығы бізден теріс айналады, – дейді мұнайшылардың бірі.
«СНПС-АМГ» АҚ Бас директоры Сюй Кецянның даусы зілді шықты. Бар кінәні байғұс жұмысшылардың өздеріне артып қойғандай әсер қалдырды.
– Мамандандырылған көлік басқармасынан көлік компаниясына ауысу әркімнің өз еркінде. Рас, жүргізушілер ақпарат құралдарында орта топтағы менеджерлерден қысым көргенін айтып келді. Меніңше, оған еш негіз жоқ. Қаласаңдар, мамандандырылған көлік басқармасында қалыңдар, болмаса жаңа мекемеге ауысыңдар. Айтыңдаршы, сендерді біреу қол қойыңдар деп қинап, күштеп жатыр ма?! Ал жаңа серіктестікте техника да су жаңа, оның басым бөлігі қолданыста болмақшы. Сол себепті еңбекақы да жоғары болмақ. Рас, әлеуметтік қоржын мен сыйақы тағайындау жүйесі бұрынғысынша қала бермек, – дейді Сюй Кецян зілді дауыспен. – Компания активтері – сіздердің жеке активтерің емес. Машиналар да – отбасылық машиналарыңыз емес. Бұл компания активтері. Сондықтан, оны қалай пайдаланамыз десе де, компанияның өз еркі. Біз ешкімді жұмыстан қуғамыз жоқ. Ал жаңа серіктестікте әрбір жұмысшыға сыйақы төленеді. Сонда сыйақыдан бас тартасыздар ма? (Сыйақы мөлшері 30 мың теңге – ред.) Еңбекақы да жоғары, өйткені жұмыс көрсеткіші жақсы. «СНПС-АМГ» АҚ мамандандырылған көлік басқармасында қолданыстағы техниканың коэффициенті 67 пайыз, ал жаңа мекемеде бұл көрсеткіш 80 пайыз. Егер жаңа құрылым көлік паркін бізге қарағанда, жақсы басқаратын болса, оның несі жаман?!
Сырттан қарағанда, қарапайым жұмысшылар мен қытайлық компания басшысының әңгімесі соқыр мен мылқаудың сөйлескені іспетті. Байғұс жұмысшылардың мұңын басшылық ұқпады ма, әлде ұққысы келмей ме, әйтеуір екі тарап бірін-бірі түсінбегендей әсер қалдырды.
Жүргізушілер де қарап қалмады. Таяуда сол кездегі облыс әкімі Елеусін Сағындықовтың қабылдауында болған олар әкімнің жаңа көлік компаниясы құрылмайтынын айтып, сөз бергенін алға тартады.
– Өңір басшысы уәде берді емес пе? Қытай ұлттық көлік компаниясына қарасты ЖШС ашылмайтын болды деді. Неге халықты алдайды? Облыста 700 мың тұрғын болса, солардың барлығы естіді ғой. Ақпарат құралдары арқылы облыс әкімі сөз берді, – деп іліп әкетті жұмысшылар.
Ызаға булығып отырған қызметкерлер жергілікті билік тарапынан құрылған комиссияның атқарған жұмыстарын көрмейтінін айтады. Іс насырға шабар болса, компаниядағы болсын, биліктегі болсын, барлық басшылықтарды ескертеді.
«Егер жағдай дереу оңтайлы шешілмесе ақырғы қадамдарға барамыз», – дейді олар.
Жалпы, мұнайшылар осыған дейін де жергілікті биліктің бөлмесін де түрткен болатын. Оның алдында жұмысты да тоқтатқан кездері болды. Ізі суымай, белсенді мұнайшыларға қысым көрсетіліп, үшеуі жұмыстан қысқартылды. Онысы аздай, мойынға бір миллион теңгеден ілгілері келді.
Мұның барлығынан хабардар екендігін білдірген сол кездегі өңір басшысы «СНПС-АМГ» басшылығындағы қазақ азаматтарының бірі – Рахметолла Мүсіркегеновке шегелеп тұрып тапсырма берген болатын. Рас, соңғы аталған ешқандай мәселе жоқтығын айтып ақталған еді.
Әлеуметтік жағдайына алаңдаған ақтөбелік жұмысшылардың шу шығарып отырғаны қазір ғана емес. Мезгіл сайын мұнайшылар бас көтеріп тұрар болса, арасында оларға Хромтау кеншілері де қосылады. Қай-қайсысының да мұңы бір, негізінен, еңбек жағдайлары мен жалақы қинайды. Рас, қытай алпауытындағы мұнайшылар ұлттық мүддені алға қойып отырғандарын жасырмайды.
Соңғы деректерге сүйенсек, 1100 адам су жаңа көлік компаниясына жұмысқа орналасу жөнінде арыз жазыпты. Қалған 833 қызметкер алған бағыттарынан таймай отыр.

Асқар Ақтілеу, Ақтөбе облысы
“Жас қазақ” газеті, 5-

Марат ТӨЛЕПБЕРГЕН
Ақтөбе облысы
“Халық сөзі”, №60, 02-08-2011

Марат ТӨЛЕПБЕРГЕН,
Ақтөбе облысы
“Халық сөзі”, №101, 2-08-2011

Темiр ауданының Кеңқияқ пен Шұбарши ауылдары өткен жүмадан берi әскери соғыс алаңына ұқсайды. Қазiр Кеңкияқтың жанындағы шағын Қостан орманын Алматыдан шақыртылған арнайы жасақ қоршап тұр. Орманда Шұбаршидың «сақалдылары» бекiнiп алған. Шабуыл жасалған жағдайда олар осы маңнан өтетiн Жаңажол-Кеңкияқ газ құбырын жарамыз деп талап қойды. Орманда қанша сақалдының бекiнгенi белгiсiз, бiрақ ашық алаңқайда он шақтысының өлген денесi жатыр. Орманға қарай қашқан бұларды әскерилер тiкұшақтан атып түсiрген. Осылайша үш күннен берi жергiлiктi ваххабиттер мен полицейлер арасындағы қақтығыс толастар емес.
Оқиға былай басталды: өткен бейсенбiден жұмаға караған түнi кезекшiлiкте отырған жергiлiктi полицейлердi бiр топ сақалды қуып жүрiп атқылайды. Геологтар көшесiндегi туыс­қанының үйiне тығылмақ болып, қаша жүрiп атысқан екi полицей оққа ұшты. Iле-шала Ақтөбеден «Арлан» арнайы жасағы келiп атысқанда сақалдылар ауыл шетiндегi қамысқа тығылғанға ұқсайды. Қамыс өртелген кезде, арасынан «Арлан» қызметкерiнiң денесi табылды. Сөйтiп, бiр күннiң iшiнде 3 полицей оққа ұшты. Жексенбi күнi Ақтөбедегi жедел жәрдем ауруханасына тағы да жаралы үш полицей жеткiзiлгенiн облыстық iшкi iстер департаментiнiң баспасөз қызметi хабарлады.
Бұрынғы Саркөл, қазiргi Шұбарши ауылының «сақалдыларының» денi — 23-25 жастағы жұмыссыздар, көбi бұрынғы колледж студенттерi. Бұлардың ауылдың полицейлерiн атып тастап, жанжалды қасақана тұтандырғаны басы ашық. Ендiгi жерде осы «соғыстың» сценарийiн жасағандардың аты-жөндерi анықталды. Ағайынды Мәмбетовтердiң қолынан шыққан қанды iс дейдi ауылдың адамдары. IIД iздеу жариялаған 6 адамның аты-жөндерi анықталды.
Бұлар — 1984 және 1988 жылы туған Мәмбетов Тоқтарбек пен Ақылбек, 1989 жылы туған Бектемiр Оразов, 1988 жылы туған Мирас Қаражанов, 1988 жылғы Айбек Жұмағазин, 1958 жылғы Қуаныш Әлiмбетов.

Мәмбетов Т.
Мәмбетов А
Жұмағазин А
Әлiмбетов К
Қаражанов М
Оразов Б.
Бiрақ бұлар облыс шекарасынан кетiп қалғанға ұқсайды. Себебi IIД көршi Қызылорда, Атырау, Маңғыстау, Батыс Қазақстан облыс тұрғындарына осы қылмыскер­лердi көрген-бiлгендерiн хабарлауын сұрап жатыр. Қазiр барлық жерде 6 қылмыскердiң суреттерi iлiндi. Тiптi сенiмдi ақпарат бергендерге 100 мың АҚШ доллары көлемiнде сыйақы да жарияланды. Сонда орманға тығылған жанкештiлер алтауын қашырып жiберiп, өздерi уақыт ұтып отырған болуы керек. Не де болса, бұл — мұқият ұйымдастырылған қанды әрекет. Қазiрде Темiр ауданына баратын барлық автокөлiк жолдарында тексеру қатаң. Тiптi облыстың барлық жолдарында қарулы күзет тұр. Бiрақ сақалды жанкештiлер қашқанда, көлiк жолдарының бойымен қашпайды, елсiз­бен, адам аяғы сирек басатын құмды даламен бой тасалайтыны белгiлi. Не де болса, шетел асып кетудi жоспарлайды. Темiр ауданының аржағы Атырау, Маңғыстаудың шөлдi даласы, әрi қарай Иран тиiп тұр.
Осы кезге дейiн мұсылмандардың дiни басқармасын мойындамай, осында жiберiлген имамдарды түрлi әрекеттермен қорқытып-үркiтiп сыйдырмай жiберетiн де, өздерi Мысырдан имам шақыруды талап ететiн. Қазiр қытай компаниясы мұнай өндiрiп жатқан Кеңқияқтағы әлеуметтiк жағдайдың асқынуы сол 90-жылдардың соңынан басталды. Қазiр вахаббиттердiң ұясына айналған бұрынғы Саркөл, қазiргi Шұбарши елдiмекенi Кеңқияқтан 3-4 шақырым. Саркөл — бұрынғы «Ақтөбемұнайгаз» геологтарының ауылы. Кеңес өкiметiнде геологиялық барлау жұмыстарына ерекше мән беретiн едi, қытайлар алған соң кәсiпорынның геологиялық басқармасы таратылды да, адамдары тентiреп кеттi. Саркөлдiң бағы осы кезден тайды. Жұмыссыз жұрттың күнкөрiсi қиындады. Елдi маргиналды көңiл-күй басты. Ендi ваххабит болып полицейлермен атысып жатқандар – сол бұрынғы геологтардың балалары. Ақтөбедегi жанкештiлердiң денi — 23-25 жастағылар. 1986-87 жылдары дүниеге келiп, 1992-93 жылдары мектеп табалдырығын аттағандар. Әлеуметтiк жағдай асқынып, жұмыссыздық күшейiп, ата-ананың сағы сынып тұрғанда мектепке барғандар. Осы мәселенi назарда ұстаған жөн. Әрi ваххабит болып жүргендердiң денi Ақтөбе колледждерiн тәмамдап, жұмыссыз жүрген жастар екенiн де ұмытпау керек.
Бiз алдыңғы мақалаларымызда Ақтөбенiң мұнайлы аудандарының елдiмекендерiнде экстремистiк топтардың күшейiп жатқанын талай жазғанбыз. Атырау мен Маңғыстау облыстарында да жағдай жетiсiп тұрған жоқ. 4 мың адам тұратын шағын Шұбаршидiң бiрiн-бiрi танитын жастары ваххабит пен полицей болып атысып жатқанынан артық қандай сұмдық болуы керек? Қазақты жiк-жiкке бөлудi жоспарлағандар осылайша мақсаттарын жүзеге асыруға кiрiстi. Ендi не iстеу керек? Ақтөбе облысының тұрғындары байыпты, анау-мынауға ере бермейтiн, әсiреқызылға әуес емес. Елдiң iргесi осылай қалыптасқан. Ендi не болды? Қазақтың бiрiн-бiрiн өлтiруi деген не сұмдық? Жазықсыз оққа ұшқан 30 және 39 жастағы ауыл полицейлерiнiң жазығы неде? Осыдан кейiн де Ақордадан әдемi сөйлеп, “бiзде тұрақтылық орныққан, тамаша” деп елдi қашанғы алдап отыра бермекпiз. Бiрiн-бiрi ата берсе, бұл қырғын басқа облыстарға да таралып, жалғасып кетiп жүрмей ме? Не iстеу керек? Дiни басқарманы мойындамайтын, құқық қорғаушыларға оқ атуды жұмаққа барудың жолы деп санайтын топтың жолын қалай кесу керек? Әлде елдiң тыныштығын бұзу жоспарланған үлкен жобаның бiр тармағы ма бұл?

Баян СӘРСЕМБИНА,
Ақтөбе

http://www.zhasalash.kz/olke/4929.html?lang=kz

Айтпақшы, 3 шiлдеде Шұбаршиде күзеттегi полицейлер жасырынып жүрген Бектемiр Оразовтың туған iнiсiн жұрт көзiнше атып тастады. Себеп: полицияның «тоқта» деген бұйрығына бағынбай, көлiгiне мiнiп қашуға тырысқан.
Осылайша Шұбарши содырларымен шайқаста төрт полицей оққа ұшып, алтауы жараланды. 9 шiлдеде Ақтөбе облыстық IIД ұйымдастырған баспасөз конференциясында Шұбарши тобының түгелдей көзi жойылғандығын мәлiмдедi. Бұлар: 1984 және 1988 жылы туған Мәмбетов Тоқтарбек пен Ақылбек, 1989 жылы туған Бектемiр Оразов, 1988 жылғы Мирас Қаражанов, 1988 жылы туған Айбек Жұмағазин және 1968 жылғы Қуаныш Әлiмбетов. Бұлармен қоса осы үйде бекiнген тағы да 3 адам ажал құшқан. Барлығы да Кеңқияқ, Шұбарши, Саркөлдiң тұрғындары. 1 шiлдеден берi полицияға қарсылық танытқан тараптан қаншасының көзi жойылғаны туралы ақпаратты полицейлер жарияламай отыр. Бұларды тiрiлей қолға түсiру мүмкiндiгi болмады ма деген сұрақтың басы ашық. «Түнге дейiн берiлiңдер» деген талапқа құлақ аспады деген жауапты естiдiк. Таңертең басталған операция қарғыс атқан Мұнайшылар көшесiнде сақалдылар бекiнген №2 үйдi жер бетiнен жоқ қылды. Гранатомет, БТР қолданылған. Сөйтiп,
1 шiлдеден бастап елдiң қауiпсiздiгiне селкеу түсiрген шұбаршилiк топ өздерiмен бiрге үлкен құпияны ала кеттi. Олар неге түнiмен ауыл полицейлерiн қуып атқылады? Погондылар бұлардың жолдарын қай жерде кестi?
Ресми ақпарат: “алтауы ұйымдасқан қылмыстық топтың мүшелерi, ұзақ уақыттан берi құбырлардан мұнай ұрлаумен айналысқан”. Бiрақ өлтiрiлген соң қарақшылық топқа жатқызылды. Мұнай ұрлаушы болса, мұнайды ұрлатушы да бар емес пе? Ауылдың жұмыссыз қазағының қарулы күзет тұрған Жаңажол мен Кеңқияқтағы мұнай сақтайтын орындардан мұнайды жалаңаш қолмен алып кетпейтiнi белгiлi. Яғни ұрлайтын көлiктерi, қарулары болуы мүмкiн. Ендеше, бұларды кiм қаржыландырды? Бұл – бiр. Екiншiден, адасқан 6 марқұмның тең жартысы қытай компаниясының вахталық жұмысшылары. Бұлар 1 мамырдан берi жұмысқа шықпаған. Үшiншiден, бас штаб – Шұбарши мешiтi –ваххабиттердiң жергiлiктi ұясы екендiгi айтылмайды. Айтпақшы, осы мешiттi тұрғызған Азамат Кәрiмбаев 2010 жылдың желтоқсанында «терроризм» бабымен сотталып, Арқалық түрмесiнде жұмбақ жағдайда қаза тапқан. Жалпы, Шұбарлықтардың шұбарлы жолы соңғы жылдары Кавказ бен елiмiздiң батыс облыстары арасында сайрап жатқаны құпия емес. Биылғы мамырдың 17-сi күнi облыстық қауiпсiздiк департаментiнiң кiреберiсiнде өзiн-өзi жарып жiберген Рахымжан Махатовтың да осы тараппен байланысы болды. Махатов iсiне қатысты 8 адам ұсталып, барлығы Астана түрмесiне қамалған.
Жалпы, облыста мұнай өндiрiлетiн Темiр мен Қандыағаш аудандарында ваххабизмнiң ұясын салуы 2000 жылдардан басталды. Шұбаршидiң «Ақмешiтi» сол уақыттан берi басқа бағытқа көңiлдерi құлаған жастарға толды. Бұлар – қарапайым отбасыдан шыққан, жағдайлары төмен қазақ балалары. Жастары жиырманың о жақ бұ жағында. Сөйтiп, ресми билiк пен құқық қорғаушыларға қарсы күш түрiнде қалыптаса бастаған топ пайда болды. Мұның салдары тым өкiнiшке ұласа бастады.
Қытай капиталы құрсаулап тастаған Ақтөбе өлкесiнiң қазақ ауылдарында осындай шиеленiстi жағдай болып отыр. Мұны қалай тоқтатуға болады?
Қалай болғанда да, өмiрге өкпелi, әдiлетсiздiктерден көз ашпаған, тапқаны қара наннан артылмайтын мұнайшы қауымның алаң көңiлiне сырттан келген қарғыс атқыр уағыздың әсерi мықты болып тұр.
Қан төгiлдi. Қазақ қазақтың қанын төктi. Полицей қазақ пен «сақалды» қазақ болып бiрiн-бiрi өлтiрдi. Қазақтың наным-сенiмiне қара таңба түстi. Лаңкестiк қазақ ауылынан басталды. Бұдан артық қандай сұмдық болуы мүмкiн. Есi дұрыс елде мұндайда қаралы күн жарияланады. Бүкiл ойын-сауық шаралары тоқтатылады.
Қарулы қақтығыстың террорлық әрекет екенiн мойындағымыз жоқ. Тағы да көзжұмбайлық. Көздерi жойылған топты ендi мұнай ұрлаушы қылмыстық топқа айналдырмақшы. Өлгендер сөйлемейдi. Өлген топ құпияны өздерiмен ала кеттi. Атылған адамдар мен атқандардың туысқандарының арасында ендi кек қайтару, өш алу басталып кетпесiн деп тiлейiк. Соның алдын алу керек. Әйтпесе, жергiлiктi, орталық билiктiң де, қауiпсiздiк қызметi басшыларының да жағдайды сырттан бақылаушы ретiнде отыра беретiн түрлерi бар. Төгiлген қан сұраусыз кетпесiн. Ең бастысы, қанды оқиғаның себеп-салдарлары толық ашылуы және халыққа жария етiлуi керек. Оның артында кiмдер тұрса да!

Баян СӘРСЕМБИНА,
Ақтөбе

http://www.zhasalash.kz/olke/4965.html?lang=kz

МЕМЛЕКЕТ ДIН IСIНЕ АРАЛАСПАСА, ДIН МЕМЛЕКЕТ IСIНЕ АРАЛАСАДЫ
Пинг‑понг ойыны мен 49 адамның қазасы
Елдi дүрлiктiрген соңғы оқиғалар құдды бiр пинг‑понг ойыны тәрiздi. Ақтөбе облыстық ҰҚК ғимаратында өзiн‑өзi жару, Астанадағы жарылыс, Кеңқияқ пен Шұбаршидегi сақалдылар мен полицейлер атысы, Балқаш колониясынан қашпақ болғандардың өздерiн жаруы… Бiр тiзбектiң буындарынша алма‑кезек жалғасып жатқан оқиғалардан дiни экстремизмнiң белгiсi анық бiлiнсе де, билiк мұны ислам факторымен байланыстырудан аулақ.
Құқық қорғау органдарын аяғынан тiк тұрғызған оқиғалар бүгiн басталмағаны түсiнiктi. Былтыр Ақтау түрмесiнен мұздай қаруланған 21 тұтқынның қашып шығуы таяқтың бiр ұшы ғана. Ресми органдар бұл кезде де түрмеден қашқан бiр топ тұтқынның өздерiн жарып жiбергенiн жасырып қалғысы келген. Бiрақ қашқындардың дiни фанат екенiн жазған журналистер тығырыққа тiрелген тұтқындардың мәшинеге таласа‑тармаса мiнiп, өздерiн жарып жiбергенi жайлы ақпараттың шетiн шығарған‑ды.
Бiр жыл бұрын Ақтау түрмесiнен қашқан 21 тұтқынның 15‑i қаза тапса, 6‑ауы тiрiдей қолға түскен. Қашқындарды ұстау кезiнде арнайы жасақтың 4 жауынгерi жараланды.
Кеңқияқтағы атыс‑шабыста дiни радикалды топтың 10 мүшесi атылып, 2‑еуi ұсталды. Екi поли­цейдi өлтiрген қылмыстық топты ұстау операциясы бiр жетiге созылды. Сақалдылармен атыста арнайы жасақтың 2 жауынгерi оққа ұшты, 5 құқық қорғаушы ауыр жараланды.
Балқаш түрмесiндегi бүлiкте колония күзетшiсi қаза тапты. Бүлiктi басу кезiнде 4 құқық қорғаушы жараланды. Түрмеден қашпақ болған 16 тұтқын өздерiн жарып жiбердi.
Бұған Ақтөбе облыстық ҰҚК ғимаратында өзiн‑өзi жарып жiберген Р.Мақатов пен Астанада ҰҚК маңындағы жарылыс кезiнде опат болған екi адамды қосыңыз.
Осылайша бас‑аяғы бiр жылдың iшiнде екiжақты қақтығыста 49 адам опат болған. Осыған қа­рамастан ресми органдар халықты жоғарыдағы оқиғалардың дiни экстремизммен байланысы жоқ деп сендiрумен әлек. Әр оқиғаның iзiн ала дiни топтардың қатысы туралы әңгiме қозғалса болды, билiк “бiзде ешқандай дiни радикализм жоқ” деп ат-тонын ала қашады. Алайда шындықты мойындамай, жасырып-жабу ең алдымен билiктiң өзiне қауiптi.
Бiр қызығы, ресми органдардың қандай да бiр оқиғаға берер түсiнiгi дайын. Айдың‑күннiң аманында 25 жасар Р.Махатовтың ҰҚК ғимаратында өзiн‑өзi жарып жiберуiн “терракт емес, заң алдындағы жауапкершiлiктен жалтару үшiн соған барды” десе, Кеңқияқтағы атысты да “дiндi жамылған ұйымдасқан қылмыстық топ мұнай ұрлаумен айналысқан” деп қатардағы қылмысқа жатқызды.
Бiр жағы прокуратура бастаған ҰҚК қоштаған ресми органдардың басын құмға тыққан түйеқұс тәрiздi шындықты нелiктен ашқысы келмейтiнi түсiнiктi. “Елде экстремистiк топтар шабуылға көштi” десе, Ақорда сонша әспеттейтiн 20 жылдық тұрақтылықтың iргесi шайқалғаны әшкере болмай ма. Оның үстiне тәуелсiздiктiң 20 жылдық мерейтойында мұндай “ұсақ-түйекке” бола көңiл‑күйдi бүлдiрiп қайтсiн.
Екiншi жағынан дiни фактордың күшейгенiн мойындау – билiктiң өзiне сын. Дүрбелең оқиғалардың белортасында дәстүрлi емес дiн өкiлдерiнiң жүргенiн айтса, бұған ең алдымен дiни ахуалды әлдеқашан уысынан шығарып алған ҰҚК кiнәлi болмақ. Қараптан‑қарап жүрiп ахуалды бетiмен жiберген билiктiң жауапкершiлiгi өз алдына.
Елдi дүрлiктiрген оқиғалардың ортақ тұсы – жарылыс та, терракт те ҰҚК немесе құқық қорғаушыларға қарсы бағытталғаны анық. Сақалдылар мұнысымен өздерiне шүйлiккен құқық қорғаушыларға азуын батырғанға ұқсайды. Демек құқық қорғаушылар дiни ағым өкiлдерiне қарсы күштеу тәсiлдерiн қолданып, қысым көрсеткен болуы әбден мүмкiн. Олай болса, құқық қорғаушылар нелiктен күштеу шараларына барады? Дiни экстремистiк топтармен заң жүзiнде де күресуге болады емес пе. Таяқтың бiр ұшы бiздегi дiни ұйымдар туралы заңның солқылдақтығына барып тiреледi. Бiр жағы заңда дiн мемлекеттен тыс екенi тайға таңба бас­қандай көрсетiлген. “Дiни бiрлестiктер мемлекеттен бөлiнген. Барлық дiндер мен дiни бiрлестiктер заң алдында бiрдей. Ешбiр дiн немесе дiни бiрлестiктер басқаларға қарағанда ешқандай артықшылықтарды пайдаланбайды” (ҚР Дiни сенiм бостандығы және дiни бiрлестiктер туралы заңы, 4-бап).
О бастан дәстүрлi ислам дiнiне артықшылық бермеудiң салдары түрлi секталар мен ағымдарды тайраңдатты. Ал қолында еш қауқары жоқ дiни басқарма елдi адастырып жүрген ағымдарға “тәйт” дей алмайды. Бiзге қарағанда дiн iсi бiршама дұрыс жолға қойылған Ресей христиан дiнiне, православ шiркеуiне айтарлықтай басымдық бередi. Заң жүзiнде. Православ шiркеуiн алдыңғы орынға қояды, қаржылық көмек көрсетедi. Ал бiзде ше? Барлық дiни бiрлестiктердiң заң алдында теңдiгi салафиттер, уахабиттер мен құраниттердiң күшеюiне әкеп соқтырды. Жастардың санасын улап, исламды бұрмалап жүрген 5-6 ағыммен күресуге әзiрге қауқар да, құлық та жоқ.
Өкiнiшке қарай, тамырын әлдеқашан тереңге жiберген дәстүрлi емес дiни ағымдармен тап қазiр күресудiң өзi нәтиже берер-бермесi белгiсiз. Өйткенi о баста заңның солқылдақтығынан кеткен қателiк бүгiнгi салдарға бой алдырды. Елiмiзде дiни бiрлестiк құрудан оңай iс жоқ. Қоғамдық бiрлестiк негiзiнде құрылатын дiни бiрлестiктi құрып, тiркеу үшiн он адам жеткiлiктi. Осы олқылықтың кесiрiнен елде адам санасын улайтын терiс ағымдар мен секталар қаптап кеткен.
Бiр қызығы, дiни ұйымдарды бақылайтын органдар бiр емес, бiрнешеу: Мәдениет министрлiгi жанындағы дiн iстерi жөнiндегi агенттiк, ҰҚК-нiң дiн iстерi жөнiндегi бөлiмi мен жергiлiктi әкiм­дiктiң iшкi саясатындағы дiн iстерiмен айналысатын бөлiмi. Әйткенмен егер бұл ұйымдардың жұмысы бiрiздi болса, көзден таса емес дiни ұйымдар бүйтiп тайраңдар ма едi?
Шегiне жеткен жемқорлық пен салақтық, көзжұмбайлық, дiннiң мемлекеттен бөлектiгiне сiлтей салу, осының барлығы терiс ағымдарға өз дегенiн iстеттi. Алайда мемлекет дiн iсiне араласпаса, ерте ме, кеш пе дiн мемлекет iсiне араласпақ.

ДIН – САЯСИ КҮРЕС ТӘСIЛI
Заңдағы олқылық, ресми органдардың қауқарсыздығы – терiс ағымдардың өршуiне жол ашқан жанама себептер ғана. Ал мұның түпкi себептерi осыдан 20 жыл бұрын бастау алған. “Алдымен экономика, сонан кейiн саясат” ұранын желеу еткен Ақорда 20 жыл бойы тұрақтылық пен толеранттылықтың имиджiн қолдан жасап, iшкi iстерiн боямалап жүрдi. Стратегиялық бағдарламалар мен түрлi жобалар қабылдап, Батыстың көзiн бояп, өз тiрлiгiмен кетудiң салдарынан мемлекеттiк идеология ақсады. Экономикасы мен саясаты бiр жақта, идеологиялық тәрбиесi бiр жақта қалған мемлекет өзiнiң маңызды құрылымынан айырылмақ. Осылайша 20 жыл iшiнде өмiрге келiп, өсiп жетiлген жас ұрпаққа дұрыс көңiл бөлiнбегендiктен, жастарды дiни топтар шырмап алды. Егер Кеңес одағы кезiнде мемлекет бала тәрбиесiне көңiл бөлiп, жастарды бiрiн қалдырмай жұмыспен қамтыса, бүгiнде оның бiрi де жоқ. Ауылда жұмыссыз, бос сенделген жастар бойкүйездiкке ұрынып, тығырыққа тiрелдi. Ұрпақ тәрбиесiне мән бермеген жерде азғындыққа жол ашылмақ. Мұндай жастардың санасын улап алған кейбiр ағымдар жайнамазға жығылуды ғана емес, мұсылмандыққа жат нәрсенi үйретiп, мүлде басқа дүниеге жетелеп жүр.
Сондықтан ендi болып жатқан өзiн-өзi жару, полицейлермен атыс – бұл өзiн 20 жыл күттiрген заңды оқиғалар. Алайда қазiргi жарылыс пен атыс-шабыс ендi бiр 5-6 жылдың iшiнде ойыншық болып қалуы мүмкiн. Себебi дiндi саяси күрес тәсiлiне айналдырғысы келетiндер аз емес. Оның үстiне әрбiр дiни ағымның артында бiр-бiр дөкей тұрғаны жасырын емес. Елдi ала тайдай бүлдiрiп жүрген салафиттер, уахабиттер, құраниттер, өзге де А. Мусин
дәстүрлi емес дiни ағымдардың қолдаушылары сыртта А. Мусинемес, iште.
Мәселен, президент әкiмшiлiгiнiң жетекшiсi Аслан Мусиннiң ұлы әрi Ақтөбе облыстық мәслихатының депутаты Асылбек Мусин құранит­тердiң көсемi деген алыпқашпа әңгiме баяғыдан өрiп жүр. Оны әзiрге терiске шығарған ешкiм жоқ. Оның “Iзгi амал” атты тiркелген қоғамдық ұйымы құраниттердiң iлiмiн ашықтан-ашық насихаттап жүр. Асылбек Мусиннiң өзi бiрнеше мәрте жоспарлы түрде сұхбат берiп, iлiмiн насихаттағаны тектен-текке емес. Құраннан басқасын мойындамайтын, аят пен сүннеттi жоққа шығаратын құраниттер өз iлiмiн ұлттық доктринаға айналдырмақ ойы бар. АҚШ-ты мысалға алып, исламды реформалау ниетi барын ашықтан-ашық айтып жүрген құраниттер өздерiн ұлттық элита қолдаса екен деген дәмесiн де жасырмайды. Ең қорқыныштысы – құраниттер өз ағымын жалпыұлттық доктринаға – догмаға айналдырғысы келетiнi. Атырау жерiнен бас­тау алған “Iзгi амал” ұйымының жер-жерде 100 мыңға жуық мүшесi бар. Әлемдi саяси және экономикалық тәсiлдер арқылы емес, дiн мен философия арқылы түбегейлi өзгертуге болатынын түсiндiрiп жүрген құраниттердiң теократиялық мемлекет құрғысы бар. Кезiнде Асылбек Мусиннiң ҰҚК қызметкерлерiне дәрiс оқып, өз идеясын әспеттегенi – соның айғағы.
Ел аузында “сақалдылар” аталып кеткендердiң тiлеулестерi де осал емес. Жұрт бұларға Қ. Сатыбалды
қолдау көрсетiп жүргендердiң Қ. Сатыбалдыiшiнде президенттiң етжақын туысы
Қайрат Сатыбалдының барын айтады. Бұл жамағатқа кейбiр депутаттар да қолдау бiлдiрiп жүрген көрiнедi.
Осы сөздер рас болса, сопылардың соңына түсiп, исматуллашылдардың терiсiн сыпырып жүрген “сақалдылардың” нақ өздерi болуы әбден мүмкiн. Олар мұны сопылардың Астанадағы қолдаушысына қарсы бағыттап, қыр көрсетiп жатқандай. Қысқасы, елде өршiп кеткен дәстүрлi емес дiни ағымдар бiр-бiрiнiң тонын терiс айналдырып, тұқыртып жүр. Бұл – дiндi өз пайдасына жаратудың басы ғана.
Егер бұлай жалғаса берсе, ендi 5-6 жылдың iшiнде дiни топтар бiр-бiрiмен қырқысты қойып, билiк үшiн таласқа кiрiсуi бек мүмкiн. Сонда “қой үстiне бозторғай жұмыртқалаған күннiң” күлi көкке ұшпақ.
Саясаттанушылардың постназарбаевтық кезеңде дiни және ұлттық-патриоттық идеология күш алып, халық осы бағытқа топтасады деген сөзiнiң жаны бар. Мұның алғышарттары қазiр­дiң өзiнде қалыптасты. Дiндi желеу еткен саяси элита дiни идеологияны саяси күрес тәсiлiне айналдырса, ең қауiптiсi осы болмақ.
Әзiрге билiкке қауiп-қатер төндiретiн дiни радикалды күштер толығымен қалыптасып бiтпедi. Бiрақ х сағаты таяғанда ұйымшылдығы саяси партиядан да мықты дiни топтар билiктiң басты қарсыласына айналмақ. Қазiргi билiкке көңiлi толмайтын, өзгерiстi қалайтын халықтың жаңа ислам оппозициясының төңiрегiне топтасуы үрейлi. Мұндай жағдайда халықты күреске бастап шығатын көшбасшылар халықтың өз iшiнен өсiп шықпақ.
Бiрақ билiк үшiн күрес дiни ағымның жетегiнде кеткендердiң қақтығысымен аяқталмайтыны түсiнiктi. Қазақстанда билiкке көңiлi толмайтындардың пiкiрi бiрiздi емес. Билiкке барғысы бар бiр топ теократиялық мемлекет құруды армандаса, ендi бiрi ұлттық құндылықтарды жоғары қояды. Үшiншi топтың дiттегенi – демократиялық жүйеге негiзделген мемлекет құру. Билiктi ауыстырғысы келетiндер әртүрлi идеологияның төңiрегiне топтасса, қантөгiске ұласатын қақтығыстан қашып құтылу қиын. Мақсаты бiр, мүддесi әртүрлi топтардың билiкке жетуге тырмысуы елдi азаматтық соғысқа итермелейдi.
Қалай болғанда да тәуелсiздiктiң 20 жылдығында мақсат-мұраты бiр ұлттық мемлекет құрудың орнына қазақтың бiрiн-бiрi төпелеп, қырықпышақ болуының арты жақсылыққа апармайды. Елдi 20 жыл бойы басқарып келе жатқан Н.Назарбаев саясатының басты олқылығы да осы болмақ.

Ескендiр ЕЛЕМЕС

http://www.zhasalash.kz/saraptama/5011.html?lang=kz

Жансерiк ШҮРЕНБАЙ.
Р.S. 2010 жылдың 30-ынан наурыздың 1-iне қараған түнi Шұбарши ауылында Қазақстан президентi Н.Ә.Назарбаев отбасының шетелдегi жылжымайтын мүлiктерi туралы мыңдаған үнпарақ таратылған. Қазақ және орыс тiлiндегi үнпарақтар аудан орталығы Шұбарбұлақта емес, 4 мыңдай ғана тұрғыны бар Шұбарши ауылында пайда болуы қайран қалдырады.

http://www.zhasalash.kz/kogam/5038.html?lang=kz

Баян СӘРСЕМБИНА,
Ақтөбе

http://www.zhasalash.kz/olke/5087.html

Аспан асты еліндегі алып көлік компаниясының Ақтөбеде тамыр жаятыны жөнінде «СНПС-Ақтөбемұнайгаз» компаниясының бас директоры Сюй Кэцян былтыр көктемде хабарлаған еді. Екі мыңнан астам жүргізушісі бар Мамандандырылған көлік басқармасы негізінде Қытай ұлттық көлік компаниясы бөлімшесінің құрылатыны, шыны керек, көпшілікті шошытты. Байбалам салған қазақ мұнайшылары қытайлық компаниялардың қазақ жеріне жанталаса еніп жатқанын айтып, компания басшылығының бастамасын тоқтатуға тырысып бақты. Райынан қайтқан қытайлықтар мекемеде қайта құрудың болмайтынын айтып, шу басылғандай болып еді.

Арада бір жыл өткенде бұл мәселе қайта ушыға түсті. Бақсақ… Қытайдағы ұлттық мәртебесі бар көлік құрылымы Ақтөбеде өз жұмысын бастап кетіпті.
Облыстық әкімдік алдына жиналған 70-ке тарта жұмысшы БАҚ өкілдеріне көптен бері басшылық тарапынан қысым көргендерін жеткізді.
– Қысым көрсеткені былай тұрсын, техникаларымызды тартып алды. Әкімге жолығатынымызды білген соң ғана саябырсыды. Егер жаңадан құрылған серіктестікке ауыспасақ, қосалқы бөлшектердің берілмейтінін айтты. Қазір бөлшектерді өз қаражатыма сатып алуға мәжбүрмін, – дейді тракторшы Садық Өміров.
Тағы бір тракторшы Хасен Құлмұратовтың айтуына қарағанда, компания басшылығы былтыр қайта құрудың болмайтынын айтып сендірген.
– Басшылық сөзінде тұрмады. Жұмысшыларды біртіндеп шақырып, жаңа мекемеге ауысуға көндіріп жатыр, – дегенді жеткізді ол.
Жұмысшылардың айтуынша, олардың көбі жаңа серіктестікке мәжбүрлі түрде ауысқан. Тек Кеңкияқ пен Жаңажол жұмысшылары ғана райларынан қайтпай отыр. Олардың негізгі талабы – үштарапты комиссия құрып, мәселені оңтайлы шешу.
Әкімдікке енген мұнайшылар әкіммен кездесу мүмкіндігіне ие болды.
Қытайлық компания өкілі мұнайшылардың жаңа мекемеге өз еріктерімен ауысқанын айтып, сендіргісі келді.
Облыс әкімінің баспасөз қызметінен хабарлағандай, мұңын шаққан мұнайшылар сатып алынатын техника сапасының төмендігін де айтқан. Сондай-ақ, Кеңкияқ елді мекеніндегі №2 автопаркінің жүргізушілері мекемедегі жетекшінің әлі тағайындалмай келе жатқанын тілге тиек етті. Жалақы мәселесі де сөз болды.
«СНПС-Ақтөбемұнайгаз» АҚ бас директорының орынбасары Рахметолла Мүсіркегеновтің хабарлауынша, қазіргі таңда тек Кеңкияқ пен Жаңажол елді мекендері жұмысшылары жаңа құрылымға ауыса қоймаған. Жағдай бірқалыпты көрінеді.
– Жұмысшыларды ешкім мәжбүрлей алмайды. «СНПС-Ақтөбемұнайгаз» компаниясына қарасты Мамандандырылған көлік басқармасында жұмыстарын істей бермекші. Техникаларын да ешкім тартып ала алмайды, – деп сендірді ол.
Ал, облыс әкімі Елеусін Сағындықов Рахметолла Мүсіркегеновке қарап, №2 автопарк жетекшісін тағайындауды шегелеп тапсырды.
– Сіздер жұмысшылардың жағдайын терең түсінбейсіздер. Олардың болашағы не болмақ? – деді облыс жетекшісі.
Тараптарды мұқият тыңдаған облыс басшысы Елеусін Сағындықов үшжақты комиссия құру қажеттігін айтты. Әкім өзінің орынбасары Сара Нұрқатоваға дереу үштарапты комиссия құрып, оның жұмысына «СНПС-Ақтөбемұнайгаз» АҚ басшылығы мен Мамандандырылған көлік басқармасы жүргізушілерін шақыруды тапсырды. Осы орайда, облыс прокуроры Виктор Корчагин де өз орынбасарларының біріне комиссия мүшелеріне құқықтық кеңес беруді тапсырды.

Ақтөбе облысы

Ақтөбе мұнайын сорып отырған Қытай алпауыты – «СНПС-Ақтөбемұнайгаз» акционерлік қоғамының былтырдан бергі арманы жұмысшыларын аспан асты еліндегі көлік компаниясына ауыстыру. Өткен жылы шу шығып кетіп, «СНПС» басшылығы бұл әрекетін тоқтатқан сыңай танытты. Бірақ араға айлар салып барып, қайта көтергісі келеді. Көтергені несі, Қытай ұлттық көлік (!) компаниясы Ақтөбе жерінде тамыр жая бастапты. Мұны қалың бұқара түгілі мұнайшылар мен жүргізушілердің өздері аңдамай қалғанға ұқсайды. Басшылық қара жұмысшыларды біртіндеп, жеке-дара шақырып, бір серіктестіктен екіншісіне ауысуға мәжбүрлеп жатса керек.

– Бізді Мамандандырылған көлік басқармасынан шығарып, жаңадан құрылған көлік басқармасына ауысуымызға көндіріп бағуда, – деп бастады назын облыс әкімінің қабылдауында болу бақыты бұйырған жұмысшылар. Олардың бас-аяғы 40-қа жуық. Қатарында жүргізушілер, тракторшылар бар.

Топ белсендісі Қарлыбай Толыбаевтың айтуынша, Ақтөбе мен Қандыағаш автомобиль парктерінің жұмысшылары басшылықтың ықпалымен жаңа құрылымға ауысып үлгерді.
– Дегенмен Жаңажол мен Кеңкияқ жұмысшылары бас тартып отыр. Ертең жаңа серіктестікте қандай кепіл бере алады? Сөзге сенбейтін болдық. Мұнайшы деген мәртебеден айырып тастаса тағы оңайға соқпайды. Былтыр аса белсенділік танытты деп үш адамды жұмыстан қысқартты. Жаңажол кен орнында 20 жыл еңбек еткеніме қарамастан, мені де далаға тастады, – дейді ол.
Кездесуге келгендер айлықтың төмендігін, азық-түлік бағаларының шарықтап бара жатқандарын айтып налыды. Әкімге кірген мұнайшылар қандай да бір нақты шара қолдануды талап етті.
Айта кетейік, облыс әкіміне дереу облыс прокуроры мен «СНПС-Ақтөбемұнайгаз» АҚ бас директорының екі орынбасары да шақыртылды.
Тараптар көп кешікпей, үшжақты комиссия құрылып, мән-жайды заң аясында зерттеу керек деп тапты.
Бірден айта кету керек, мұнайшылардың талаптары орындалмаса, олар бұдан да ауқымды шараларға баруға дайын. Ызаға булығып отырған қара жұмысшылар тіпті «маңғыстаулық әріптестерімізден қай жеріміз кем» деп отыр. Бүгінде олар көрші облыстардағы мұнайшылардың тағдырын жіті қадағалап, олардан мейлінше шеру ұйымдастыруда «мастер-класс» алып отырғанға ұқсайды.
Тағы бір жайт, бұл ретте, жалақы мен еңбек жағдайы мәселесінен өзге, Ақтөбе мұнайшылары Қытай ұлттық көлік компаниясының қазақ жерінде жұмыс жасауына қарсылықтарын былтыр да танытқан болатын.
Бұл байбаламның жеке жұмысшы қамы емес, жалпы ұлттың болашағына да білдірген алаңдаушылық деп санаған жөн. Аспан асты елінде Ұлттық мәртебесі бар мұнай компаниясы онсыз да қара алтынды өз еліне тасымалдап келеді. Оның қызығын көріп отырған жергілікті қара халық жоқ. Миллиардтаған тонна мұнай Қытай асып, Жаңажол қазағы құдайдың қара тас жолына зар болып, облыс орталығына жете алмай дал. Саркөл, Кеңкияқ сынды мұнайлы, ауқатты емес, бейшара ауылдардың тұрғындарының денсаулығы да мәз емес. Тыныс алу жолдары улы газға уланып, кеңсіріктері қақырыққа толып, өкпелері күркілдеп жүргендер аз емес.
Бір айдың он бес күнінде вахталық әдіспен жұмыс жасайтын жұмысшылардың тістері күкіртсутек газынан босап, шетінен түсіп жатыр. Сырттан барған халық бұл өңірдің иісіне тұншығып, мұрындарын басады. Әуеде улы газ лаулап тұр. Әсіресе Саркөл маңындағы желсіз күндері тұралап тұратын қара бұлттар (газ – авт.) да еңсені басады.
Алып елдің ақпарат құралдары жергілікті тұрғындардың жайын нетсін?! Алдымен, мұнай баррелінің бағасын хабарлайды. Өндіріс көрсеткіштерін паш етер. Одан түсетін табыстың (әрине, қазақтың емес – авт.) мөлшерін айтып отырады.
Ал иен байлықтың үстінде отырып, аз ақшаны талғажау ететін денсаулығы жоқ қара мұнайшы – қытай компаниялары тамырын жайып жатқан қазақ даласының болашағына алаңдап қояды.

Марат ТӨЛЕПБЕРГЕН
Ақтөбе облысы

- Анна ханым, қазіргі құқық қорғаушылардың жағдай қалай, сіздіңше?
- Бүкіл әлем бойынша құқық қорғаумен айналысатындар тәуекелге бел буады. Қызметіне байланысты түрлі қауіп-қатерге кезігулері мүмкін. Сондықтан адамдардың құқықтарын қорғаймыз деп жүргенде өздерінің жеке қауіпсіздігін ұмытып кетеді. Қауіпсіздікті қамтамасыз ету мақсатында ұлттық және халықаралық заң талаптарының қолданылу аясын білім беру бағдарламалары арқылы кеңінен түсіндіру керек деп есептеймін. Кей жерлерде құқық қорғаушыларға күш көрсететіндер де табылады. Тіпті түрмеге қамап тастауға дейін барады.
- Құқық қорғаушылар өздерінің белсенділігін қалай жүзеге асырады?
- Бұл сұраққа жауап беру қиын. Әркім өз шамасына қарай белсенділігін көрсете алады. Біреуі жағымсыз сұрақтар қоюы арқылы, өзгелері заң тетіктерінің дұрыс қолданылмай, заң талаптарының бұрмаланып жатқанын көрсетуі мүмкін. Сынға алады.
- Қазақстанға жолыңыз түсіп, осы елдің құқық қорғаушыларына дәріс оқыдыңыз. Өзге мемлекеттегі әріптестерімен салыстырғанда бұл елдің құқық қорғаушыларының деңгейі қандай екен?
- Мен, расында да, қазақстандық құқық қорғаушылардың жұмысына таң қалдым. Тіпті олардың кейбірінің отбасы мүшелеріне де төнетін қауіп бар екен. Алайда, жалпы әлем бойынша құқық қорғаушы өзінің, отбасының қауіпсіздігінен гөрі қорғалатын топтың мүддесін жоғары қойып жататыны белгілі. Бір айта кететінім, өзге елдерде құқық қорғаушылардың отбасы мүшелеріне қауіп деген атымен жоқ. Қазақстандағы құқық қорғаушыларға өзін қорғау стратегиясы жетіспейді. Бұл ретте қауіптің төніп тұрғанын білу аздық етеді, оның қайдан, кімдерден төніп тұрғанын да екшелеп алу керек.
- Ал, Қазақстанмен бауырлас мемлекеттердегі ахуалдарды біліп көрмедіңіз бе?
- Өзбекстанда, Түркімен елдінде құқық қорғаушылар түрмелерде отыр. Егер олардың білімдерін арттырып, қауіпсіздік стратегиясын үйретсе, жағдай бәлкім басқаша болар ма еді. Өзгені де, өзін де қорғай алар ма еді… Халықаралық ұйымдардың көмегімен түрмелерден босап шығып жатқандар аз емес. Құқық қорғаушыларға халықаралық деңгейде көмек қажет. Өкінішке қарай, жоғарыда аты аталған елдерде құқық қорғаушылар халықаралық ұйымдардың көмегіне жүгіну қиынға соғады.
- Құқық қорғаушыларға жүктелген міндет қандай, сонда?
- Меніңше, құқық қорғаушының алдында тұрған басты мәселе сол елде тұратын азаматтардың құықтарын аяқ асты еткізбеу. Орындалмай жатқан заң тетіктерін айтып отыру. Егер халық көне беретін болса, заң талаптарының бұзылу жайттары жалғаса беретін болады. Мұндай заңбұзушылықтармен келісуге, әрине, болмайды. Құқық қорғаушы өзгелердің сауатын ашып отыру қажет.
- Сіз де құқық қорғау ұйымында дәріс беріп келесіз. Айналып келгенде, өзіңіздің жеке басыңызға қауіп төнбеді ме?
- Мен «FrontLine» ұйымында дәріс оқығалы ондай жайтқа кезікпедім. Бәлкім, қауіпсіздік стратегиясын дұрыс ойластырып алатын шығармын. Оның үстіне, қамқоршыларым бар. Нақты бір қадамдар жасамас бұрын, ақылдасып отырамын. Жалпы, менің әріптестерімнің арасында небір қиын жағдайларға тап болғандар жетерлік.
Асқар Ақтілеу, «Жас қазақ», № 20, 27 мамыр, 2011 ж.

Қалай дегенмен де екі тараптың пікір таластығы туған жерге деген адал махаббаттан туындағаны анық. Бұл – «Наратқа махаббат» телехикаясының шағын мазмұны. Сегіз топтамадан тұратын көркем туынды аспан асты елінде түсірілген. Әзірге еліміздің арналарынан көрсетіле қоймады. Дегенмен оңтүстіктегі бауырлар қазақ тіліндегі сапалы фильмді спутниктік желі арқылы тамашалап үлгерді. Бұл сізге сапалы деп айтуға ауыз барыңқырай бермейтін, оның үстіне қазақ тіліндегі емес «Перекресток» не «Саранча» да емес. Мұнда «Тоғысқан тағдырлардағыдай» ата-енесінің алдында келте етек киген қыз-келіншектер жоқ. Айналдырған бір-екі салонның ішінде түсірілумен шектелмеген. 8 сериялы фильмнің түсірілгеніне көп бола қоймапты. Басты рөлде – «Көрікті мекен» фильмі арқылы қазақ көрермендеріне танымал болған жас актер Әлімжан Тұрысбек. Телехикая кейіпкері Жеңіс саяхат ісімен айналысуға шындап кіріседі. Оны ауылдықтар дер кезінде түсіне қойса жақсы ғой. Бірақ олай болмайды. Нарат жұрты туған өлкені қызғыштай қориды. Тіпті қалашық әкімдігіне жолығып, арыз айтпақ та болады. Саяхатшының кім екенін түсінсе де, ол туралы біле қоймайтын қайран қазекеңе Жеңістің қолға алған бастамасы ұнай да қоймайды. Бір қызығы, Нарат ауылының тұрғындары бұл елді мекенді туған жері санайды. Сондағы қазақтардың туған жері дейді. Ондағылардың бар арманы сұлулығы көз талдырар Нарат табиғатына кілтипан келтірмей, мұнтаздай таза сақтау болып саналады. Бір жағынан заманауи білімді жігіттің өз туған жерін өзгелерге паш етіп көрсетпек ойы да орынды секілді. Оның арманы қайткенде өз Отанының табиғатын қастерлей отыра, саяхатшылар тарту еді. Нараттың көркемдігін көрсету еді. Оқиға желісі бойынша ауылдықтардың пікірі екі арнаға айырылады. Қалай болғанда да, екі тараптың ізгі ниеті, сөз басында айтылғандай, туған жерге деген құрметтен еді. Жалпы, бұл фильмді Қазақстанда көрсетсе игі іс болар еді. Өзіміздің киногерлер үшін сын да болар ма еді?! Оған ел ағалары, елші ағалар араласу керек те шығар. Олай дейтініміз, осыған дейін де қазақстандық көрермендерге жеткен қытай қазақтары түсірген «Көрікті мекен» фильмі Елбасы Нұрсұлтан Назарбаевтың көңілінен шыққаннан кейін ғана елге алдыртылып, республикалық арналардың бірінен көрсетілді. Дерек: Нарат – Ерентауының шығыс бөлігінде орналасқан. Жалпы жер аумағы – 800 шаршы шақырым. Теңіз деңгейінен 1800 метр биіктікте орналасқан. Үш жағын тау қоршап тұр. Жазиралы өлке. Оны тұрғындары жер жәннатына балайды. Ал «нарат» сөзінің шығуы, кино желісі бойынша былайша баяндалады. Нарат – күнді ең ерте көретін жер. Аңыздарда айтылатындай, Шыңғысхан Батысқа жорық жасағанда, бір мың қол кейін тартыныпты. Көктем мезгілі болса керек. Асудағы қарлар ерімеген. Аштық, қиындыққа кезіккен жауынгерлер асудан аса алмаған. Дәл сол уақытта тау суы сыбдырап жатқан кең жайлауды көздері шалады. Барлығы басқа өлкеге келгендей сезімде болса керек. Осы сәтте бұлттар арасынан күн шығып, шұғыласын шашып кеп жібергенде, сарбаздар еріксіз «нарат, нарат» деп айқай салыпты. Сөйтіп, бұл өлке Нарат аталып кетіпті. P.S. Еліміз кино түсіруден кенде емес. Ішінде естісі де бар, есері де бар. Жыл сайын небір фильмдер дүниеге келіп жатыр деп естиміз, бірақ көрерменге жетіп жатқандары некен-саяқ. Онда да қарақшылық жолмен жеткендерін тамашалаймыз. Авторлық құқыққа пысқырып жатқандары шамалы. Әрине, заңды орындалатын құзырлы мекемелердің бұл ретте қолы қысқа екенін де мойындау керек. Мұны не үшін айтып отырмыз дерсіз. Иә, жақсы туынды көрерменіне қалай болса да амалын тауып жетеді. Тіпті қарақшылық жолмен болса да! «Алаш айнасы» газеті, 4.09.2009

Киіз атаулының қазіргі таңда қолданыстан «ауылы алыстап» бара жатқаны жасырын емес. Киіздің құдіреті сол оған хандарды ораған. Қазаққа баспана болған қара киіздің қадірін, әсіресе қала қазақтары да түсінер емес. Жарқын болашақта Ақтөбеде қой жүні өндірісі жемісін бере бастауы мүмкін.

Бүгінде нақты шаралар қолға алына бастады. Ескі жүн жуу фабрикасы ғимараты қалыпқа келтірілуде. Өңірдегі қой шаруашылығын зерттеу жұмыстары жүргізіліп, тиісті құрылымдарға ұсыныс жасалды. Болашақта киіз басу жоспарда бар. Ынталы топ киіз атаулының ұлттық брендке айналу керектігін айтады, заманауи жетістіктерді орынды пайдалану арқылы, киізге реңк келтіре отырып, халықаралық нарықты бағындыруға болатынына сенім мол. «Бояуы қанық, қай жағынан алып қарасаңыз да, тұтынуға қолайлы өнімді алушылар қатары ұлғая түседі» деп үміттенеді бастамашыл топ.
Қайта құру жылдары ұсақ мал шаруашылығының құлдилағаны белгілі. Шаруашылықтар тарасып, асыл тұқымды мал шаруашылығының үлесі 3 пайызға дейін төмендеп қалғаны және бар. 2003 жылы мал басы саны 90-жылдармен салыстырғанда ел көлемінде үш есеге дейін азайыпты, ал жүн өндірісі, мамандардың мәліметінше, 3,5 есеге төмендеген. Бұл жерде айта кету керек, әлемдік тәжірибеде асыл тұқымды қой шаруашылығы жалпы мал шаруашылығының 30 пайызынан кем болмайды екен. Сандарды сөйлетсек, 1990 жылы қой жүні өндірісі Қазақстан аумағында 107,9 тоннаны құрапты, ол кезде қой басы саны 35,7 миллион болатын.
Мұндай көрініс еліміздің батыс аумағы, оның ішінде Ақтөбе облысында да орын алды. Өз кезегінде, үкімет қабылдаған үш жылдық агроөнеркәстіптік бағдарлама аталған саланың құлдырауына тоқтау салып, қой санын жыл сайын 5-6 пайызға көбейтіп отыруға қол жеткізді.
Дегенмен, бұл сала әлі де көркейсе кімге жаман болар еді деген сауал тұр. Елбасы Жолдауында ірі қой шаруашылықтарын құрып қана қоймай, сандық-сапалық көрсеткіштердің де жақсару керектігі сөз болды. Қазақстанның кең байтақ даласы қой өсіруге қолайлы екендігі айтпаса да белгілі. Бұл тұрғыда ақтөбелік ынталы топтың да бүгінгі таңда ерекше ұсынысты қолға алған жайы бар. Тарқатып айтар болсақ, болашақта Ақтөбе облысы аумағында қой жүні өндірісі дамуы мүмкін.
Ынталы азаматтар Мәскеу қаласында «Орталық ғылыми-зерттеу орталығымен» бірігіп жұмыстар атқаруды қолға алды. Аталған ғылыми-зерттеу орталығында ақтөбеліктердің технологиялық жобалары, маркетинг, техникалық-экономикалық негіздемесі мен бизнес-жоспарлары әзірленбек. Сонымен бірге, германиялық алдыңғы қатарлы технологияға көз тігіп отырған ынталы топ көпке қол жеткізетініне сенеді.
Бұл тұрғыда жүн өндірісін негізгі табыс көзіне айналдырған Австралия мен Жаңа Зеландияның тәжірибесіне жүгіну артықтық етпес. Аталған елдер жүннің жіңішке және өте жіңішке түрлерін өндіруге әбден машықтанған.
Жалпы, республикадағы қой жүнінің 31 пайызы жуан қылшықты болып келеді екен. Ал, еліміздің батыс аумағындағы жүн шикізаты базасын сараптай келе, мұндағы қой жүнінің 80 пайызының жуан қылшықты екенін білуге болады.
Бұл ретте жуан қылшықты жүнге сұраныстың жіңішке түріне қарағанда аздығы анық байқалады. Қарапайым мысал – ТМД әскерінің мақтадан тоқылатын камуфляжды киім үлгісіне көшуінің өзі жуан қылшықты жүннен дайындалатын сарбаз шинеліне сұранысты төмендетіп жіберді. Сондықтан да ақтөбелік ынталы топ жүннің осы түрінен киіз басуды басты жоспарға тігіп отыр. Ұсынылмақ жобаның әлеуметтік әрі экономикалық маңызы жоқ емес. Бір келі жуылған жүн 0,6-0,7 долларды құраса, киіз өнімнің келісі 2,5-3 доллар, техникалық киіз 5,5 доллар болады. Мұндай өнімнің қолданылу аясы, мамандардың мәлімдеуінше, автомобиль және машина құрылысы, құрылыс саласы.
Жалпы агроөнеркәсіптік кешенді дамыту, оның ішінде ауыл шаруашылығы өнімдерін шығару, еліміздің экономикалық саясатының басым бағыттарының бірі болып саналады. Бір жағынан кең байтақ далада мал өсіруге қолайлы жағдайлар бар, екінші жағынан алып қарағанда, халықтың жартысынан астамы ауыл аймақтарды мекендейді.
Сонымен бірге, ауыл шаруашылығы өнімдерін өндіру және ұқсату қажеттілігі ДСҰ-ға кіру алдындағы актуалды мәселелердің бірі. Мамандардың пайымынша, ұқсатуды дамытуға шикізат жеткізілуінің тұрақсыздығы, шикізат сапасының бірегей еместігі, бәсекеге қабілетті технологияның болмауы және инфрақұрылымның дамымауы қолбайлау болып отыр. Әрине, бұл мәселелердің шешімін табу біршама қаражатты керек етеді.
«Тиісті органдарға шықтық, бізді жергілікті билік қолдайтынын білдірді» дейді «Ақтөбемұнайқаржы» АҚ аграрлық сектор бөлімінің бастығы Дарбек Сұлтанов.
Бүгінде мекеме жүнді алғашқы өңдеу фабрикасының (ПОШ) ескі ғимаратын көздеп отыр. Банкротқа ұшырап, аукцион арқылы саудаланған фабрика ғимаратын жөнге келтіру мақсатында мекеме қомақты инвестиция құйыпты. Айта кетейік, Батыс Қазақстан және Ресей Федерациясының Қазақстанмен шектесіп жатқан 8 облысы арасында негізінен жүнді жуып, өңдейтін ПОШ фабрикасы КСРО дәуірінде қуаттылығы жөнінен екінші орында болған. 38 гектар жерді алып жатқан фабриканың 130 мың шаршы метр аумағында өндіріс және қойма орындары орналасқан. 8 жүн жуатын желісі бар. 5,3 шақырым болатын теміржол кірмесі және бар.
Жалпы, ауылдағы ағайын жүнді ұқсата алмай әлек. Оның үстіне көпшілік мал атаулыны көп ретте жүні үшін емес, еті мен сүті үшін бағатыны белгілі. Ал, өңделмеген мал терісі тиын-тебенге «тапсырылады». «Сатылған терілер шетел асып қымбат бағамен өзімізге қайтып келеді» деп «қызғаныш» не «өкініш» білдіретіндей дәнеңе де жоқ. Өйткені онсыз да сапасыз тері атаулының сырт елдердеде кәдеге жарап қалуы неғайбыл.
Егер жоғарыда сөз болған бастама аяқсыз қалмай, барлығы ынталы топтың ойындағыдай болса, қалың қазақ жұрты малының жүнін баптап, сапаға да мән бере бастауы ықтимал. Бұл кезде мұнайға сенген қазақтың ауыл шаруашылығы, оның ішінде жүн өндірісінің қарқынды дамуы әбден мүмкін.

Ақтөбе облысындағы Хромтау қаласында Александр Машкевичтің меншігіндегі ENRC-ге қарасты «Қазхром» трансұлттық компаниясы» АҚ Дөң кен байыту комбинатының мыңнан астам жұмысшысы соңғы 20 күнде екі рет наразылық шеруіне шықты. Кеншілер қойған басты талап – еңбекақыны дұрыс есептеу.

Осы уақытқа дейін әрбір кеншінің алдына 45 метр жер қазу міндеті қойылса, есеп-қисапқа сол қазылған құлаш тереңдік 90 сантиметр болып түседі екен. Соның нәтижесінде 45 метрдің екі метрі өзінен-өзі «жоғалып» кетеді. Ал жоспардың «орындалмай қалғанын» сылтауратқан есепшілер кеншілердің жалақысын қырқып тастайды. Алаңға шыққан жұмысшылар «жалақы төлеу жүйесінің түсініксіздігі мен адал еңбекке жасалып жатқан қиянат тау-кен саласы жұмысшыларын әбден қажытты» дейді.

Алаяқ арифметика

– Тәуелсіздік алғанымызға 20 жыл болды, бүкіл стандарт, есеп-қисап, бәрі өзгерді. Ал біздің комбинат ескі кеңестік дәуірдегі есеп айырысу жүйесінен арылғысы жоқ. Айына әр кеншіге 45 метр жер қазу жүктеледі. Егер 45 емес, 43 метр қазсақ, жоспар орындалмады деп, сыйақыны кесіп тастайды. 43 метрді қабылдап алады, бірақ оған ақша төлегісі келмейді. Мұндай адамды мазақ қылатын жүйе осы күнде басшылыққа пайдалы болып тұр. Қазір нарық заманы емес пе? Қанша жұмыс жасадың – сәйкесінше, сонша айлығыңды алуың керек. Ал бізде, керісінше, – дейді «Қазақстан Тәуелсіздігінің 10 жылдығы» атындағы шахтаның жұмысшысы Сергей Нагаец. – Сондай-ақ әр 1 метрді қағаз жүзінде 90 сантиметр деп есептейді. Бұл қайдан шыққан норматив? Кім ойластырған? Неге 1 метр солай 1 метр болып есептелмейді? Неге 10 сантиметрін «жеп» қалады? Бұл жағын басшылық тарапынан ешкім түсіндірмейді. Мектепте 1 метрді 1 метр деп оқыдық. Бізде 1 метр – 90 сантиметрге тең. Түсініксіз арифметика. Әрине, басшылыққа ғана тиімді!

Жер астындағы жұмбақ
Хромтаулық кеншілермен кездескенімізде жер асты байлығының қолды болып жатқанынан хабардар болдық. Аты-жөнін газет бетіне жазбауымызды өтінген бір кенші вагондар мен «Камаз»-дарға тиелетін руданың жартысына жуығы қағаз бетіне түспей, осы өңірдегі теміржол арқылы Ресей асырылатынын жеткізді.
– Егер «Камаз-ға» аузы-мұрнынан шығарып, 25 тонна руда тиесек, қағазға ол 12 тонна болып түседі. Оны есептеп, қадағалап жатқан ешкім жоқ. Хромтауда вагондарға тиелген шикізат тонналап, Никельтау асып, Бадамша арқылы Новотроицкіге жеткізіледі. Ол жерден таудан сырғыған вагон құрамдары Ресей жеріне өтеді. Бұл қитұрқы сызбаны ең үлкен басшы білмеуі мүмкін. Жергілікті басшылар жасырады. Бірақ осы жұмыстың басы-қасында жүрген адамдар ғой. Ел бәрін біліп отыр. – Шахтерлер осылай дейді.

«Алпыс үш – жетем деген жасым ба еді…»
Қол-аяғы 52 жасында-ақ сырқырап отырса, қайта тұруы мұң болған Мақсат Аманжолов зейнет демалысына жететініне сенбейтінін айтады.
– 63 деген қайда, осы күнімде әрең жүрмін. Жұмыс – аса ауыр. Шахтада бір түнде жұтқан қара май тамағымызға қара лай болып ұйып қалады. Таң ата қою қара қақырық көргенде, шошынамыз. Амал нешік?! Мен, екі жыл болды өткелден кетіп, жарылыс жағына ауыстым. Белден – бел қалмады. Жұмыстан діңкеміз құрып шығады. Арамыздағы жігіттер зейнет жасына жетпей өліп кетіп жатыр. Қайтеміз енді, – дейді ол. – Дәл қазір, осы жүрген шахтерлердің жағдайы мәз емес. Денсаулықтары сыр бере бастады. Бүгінгі 25-30 жастағы жігіттер мына түрлерімен 45 жасқа аман-есен жетсе, қанеки?!.

Жалдамалы пәтер қаласы
Өндірісті өлке болған соң, жақын маңдағы ауыл жастары Хромтауға ағылады. Осында жұмыс бар деп, ебін тауып, шахтаға түседі. Бір-екі ай жұмыс жасап, несиеге көлік мініп те үлгеріп жатыр. Алды темір тұлпарларын түйістіріп, гараждарға сақтап қойыпты. Несиенің өсімі болса, әрине, жүріп жатыр.
– Шағын қала болсақ та, көлік міну бәсекеге айналды. Тіпті таза өз айлығына машина мініпті дегенді естісем, мұрнымды кесіп берейін. Мына бесқабатты үйлердегі терезелердегі пластикті де, әйтеуір бірімізден-біріміз қалмайық деп несиеге орнатып жатырмыз. Бір отбасыда 3-4, тіпті 5-6 несиеден бар, – дейді Мақсат Аманжолов. – Ал пәтер іздеп сабылып жүрген жас кеншілер қаншама дейсің?! Бір бөлменің өзі 25-30 мың теңге. Ақтөбенің нарқымен бірдей. Оның өзін табу қиын болып барады. Мекеме үй салған болды. Бірақ айналып келгенде, бағасы 60-70 мың долларға шығып кетті. Әсте бір Алматының үйлері іспетті.

Айлықта шаруасы жоқ жандар
Тағы бір жігіт ағасының айтуынша, ауыл-аймақтардан келген жұмысшылар, шыны керек, айлығының қалай есептеліп жатқанынан хабарсыз.
– Әйтеуір, басшылықтан «аузына түкіріп қойған» жас экономист-маман келіп, сандарды сүйрете отырып, бір соманы айта салады. Оны нақтылап, тәптіштеп жататын кенші жоқ. Сауатсызбыз. Оқымаған. Наданбыз. Сосын келіп, «ағай, сыйақыңыздың қанша болғанын қайдан білесіз?» деп тамсанады, – дейді Мақсат Аманжолов.
Басшылық газетке орташа жалақы 190 мың деп жатыр. Ал ортанқол жұмысшы «ол соманың жартысын да алмаймыз» дейді. Тіпті жалаңсөз болмасын деп, пысықтау келген бір шахтер «несие рәсімдетемін» деген желеумен бухгалтериядан жалақысы жөнінде анықтама алып шықты. Орташа қолға түсетін айлығы 70 мыңның төңірегінде. Бұл – еңбек өтілі 28 жыл, алтыншы разрядтағы Сергей Нагаецтің жалақысы. Ал оның қасында еңбек жолын кеше бастаған сарыауыз, разряды төмен, еңбек өтілі небары санаулы ай болған жұмысшының жалақысы 30-45 мыңның айналасында, тіпті одан да төмен.

«Наразылық сенің не теңің…»
Алғашқы жиын өткеннен кейін-ақ, аса белсенділік танытып, бейнекадрда жылт етіп, көзге түскен белсенді кеншілер бейресми тергеуге алыныпты. Тәртіп сақшылары олардың кейбіріне «әкімшілік жауапқа тартыласыңдар» деп ескерткен көрінеді. Кеншілер «не зобалаң туса да көріп аламыз» деп дайын отыр. Ашынған жұмысшылар жұмыссыз қалатындарына осы күннен іштей дайын. Бірақ «үмітсіз сайтан ғана»…
Қара зат ешуақытта ағармайды!
Хромтау шикізаты салыстырмалы түрде құнарлы рудаға жатады. Ондағы кәдеге асатын өнімнің үлесі көрші Ресейдегі шикізаттан әлдеқайда артық. Соған қарамастан, комбинат басшылығы жергілікті руданы «сапасыз» деп бағалап, жұмысшыларды соған иландырғысы келетін көрінеді. Ондаған жылдар бойы кеніштің, руданың не екенін білетін азаматтардың басшылықтың айла-шарғысымен келіскісі жоқ. Руда – қара түсті, құнарлы әрі бай. Шахтерлердің пайымдауынша, бұл сылтаудың барлығы – маңдай термен табатын ақшаны азайтып берудің әдісі ғана.
– Бір күні келіп, «мына шикізаттың түсі ақ деңдер» десе, амал жоқ, «ақ» деп шыға келеміз бе енді?! Біздің руда мықты. Бірақ әлдебір топтың мұны жоққа шығарып жатқандары – сол ортаның тек өз қалтасын ойлап, халыққа, мемлекетке тиесілі қазбадан өз пайдасын көру ғана, – дейді хромтаулық кеншілер. – Бұл істі шешуге облыстың шамасы жетпейді. Республика деңгейінде, Үкімет деңгейінде шара қолдану керек. Елбасы араласса дейміз… Егер жоғарғы басшылықтың осы көзбояушылыққа нақты көзі жетсе, комбинаттағы орта деңгейдегі бастықтардың жартысын қылмыстық жауапкершілікке тартқызуы мүмкін…

Кеншінің сайманы
Жер-жерде, үлкен мінберлерде жиі естілетін «инновация», «жаңашылдық» терминдері Хромтау кеншілері үшін мүлдем жат сөз. Себебі, кәсіпорын соңғы жылдары құрал-сайманды жаңартпапты.
– Қолымызда кеңестер дәуірінен келе жатқан ескі «лом», мұражайларда тұруы тиіс ескі перфоратор… Ал көрші Ресейдегі әріптестерімізді былай қойшы, басқа елдегі кеншілер біздің құрал-сайманды көрсе, жағаларын ұстайтын шығар?
Кәсіпорын басшылары жыл қорытындысында керемет нәтижеге қол жеткізгенін айтып жатады. Ал таяуда шетелдік басылымға сұхбат берген Олжас Сүлейменов кеншілер жалақысының мөлшерін он есе артық айтқаны қарапайым жұмысшының намысына шындап тиіпті. Енді таяу күндері кеншілер «талаптарымыз түгел орындалмаса, алдағы 1 мамырда тағы да наразылық шеруді жалғастырамыз» – дейді.

Хромтау ауданы
Ақтөбе облысы

Бізде тәуелсіз баспасөзбен тек “балық орауға” болады 

Таяу күндері Астанаға халықаралық деңгейдегі медиа-заңгер Галина Арапова келді. «Солтүстік Қазақстан құқықтық медиа орталығы» ұйымдастырған адам құқықтары жөніндегі семинарда екі күн бойы жас журналистерді сот материалдарын қалай сауатты, заң аясында жазуға болатынын үйретті. Мейманнан Ресейдегі сөз бостандығы ахуалын, көрші елдегі төртінші биліктің жағдайын, әріптестеріміздің өздерін қалай қорғайтынын сұрастырған болатынбыз. 

- Журналистерге, жалпы өзге де азаматтарға да өз құқықтарын қорғауды үйрету тиімді ме?

- Біздің тұрғындардың құқықтық санасы өте төменгі деңгейде. Ал билікке адамдардың неғұрлым сауатты болғаны тиімсіз. Бізде қаражаты жағынан қиналатындар көп. Сондықтан адамдардың бар ойы бүгін не киемін, ертең не ішемін дегеннен аспайды. Кедейшіліктің бар екенін мойындайықшы. Мәселен, Ресейде, зейнетақы мөлшерінің 70 пайызы коммуналдық төлемдерге жұмсалады. Ал мұндай адамдар тобы сөз бостандығын не қылсын?! Тәуелсіз еркін баспасөзбен тек балық орайды.

- Көптеген журналистер қарапайым адамдардың мүддесін қорғаймыз деп жүріп, өздерінің жағдайын ойлай бермейді. Тіпті басына күн туғанда құқық қорғау органдарына да арызданбайтыны неліктен?

- Ресейде де журналистер өз проблемаларын айта алмайды. Бұл әрине дұрыс емес. Егер аса қауіпті жағдай төніп, тілші өзінің жеке қауіпсіздігіне алаңдаса, арызданбауы мүмкін. Ал сот залынан қуып жатса міндетті түрде айту керек. Әрі бұл дегенің оқырмандардың да санасын оятады.

- Мұнайшылары бар, мұғалімдері бар, ақпарат құралдарына мұңдарын шағып келеді де, кейін өзге тараптан қысым көргенде тілшілерге реніштерін білдіреді, тіпті кейіп, ауыр сөздер айтып кетеді. Бастапқы позициясын өзгертеді.

- Бұл журналистің жұмысы. БАҚ қызметкерлері оқырмандарына, көрермендеріне осыны түсіндіре білуі керек. Мұны жазғың келіп жазбайсың, бұл сенің жұмысың болған соң ғана жаздың. Оқырман тілшінің жұмысын түсініп, сыйлай білуі керек. Соны түсіндіріңдер оқырмандарға.

- Журналистердің «билікке қарасты» және керісінше болып бөлінуіне қалай қарайсыз? Журналистік ынтымақтастық деген бар ма қазір?

- Корпоративтік ынтымақтастық деген түсінік Ресейде жоқтың қасы. Журналиске өз әріптесін бақталас деп қабылдамағаны жөн. Ал осылай болмас үшін журналист жан-жақты болуы керек. Жалпы журналистика – бұл қоғамдық маңызды сала.

- Ал тілшілердің өздерін «биліктің төртінші тармағымыз» деп санайтыны, сіздіңше, дұрыс па?

- «Төртінші билік» ұғымын 90-шы жылдары бір шенеунік енгізді. Бұл «қанатты сөздің» журналистерге қатты ұнағаны соншалық, оны пайдалану жаппай белең алып кетті. Бізде осы атаумен тіркелген журнал бар. Ұйымдар да жоқ емес. Жалпы, журналистерде қайдағы билік? Ешқандай! Олар қоғамның айнасы болуы тиіс. Егер батыс елдерінде журналист шенеунікпен не депутатпен қатар келе жатып, жеке шаруаларын сөз етер болса, ол журналистің беделі төмендеп кетеді. Жұмыс берушілер мұндай журналистен бас тартады.

- Сот қызметкерлері ағылшын-саксондық құқықтық жүйесінде сот отырыстарында арнайы суретшінің болатынын айтып, дыбыстық-бейне жазбаның жүргізілуіне мүлдем тыйым салынғандығын алға тартады. «Қазақстанда ондайдың жоқтығына риза болыңдар» дегенді меңзейді. Бізде, әрине, Еуропа елдеріндегідей роман-германдық құқықтық жүйе. Сәйкесінше, сот отырыстарында жазба жүргізуге толықтай тыйым жоқ. 

- Мәселені құқықтық жүйеге тіреуге болмас. Өйткені судьялар алға тартып отырған ағылшын-саксондық жүйеге қарасты елдердің барлығында бірдей суретші отыра бермейді. Дегенмен оларда сот жүйесі өте ашық жұмыс жасайды. Мәселен, Англияда арнайы оқуға барғанымда сот процесстерінде болдым. Сот залында 50-ге тарта микрофон болды. Отырыс аяқталған соң, дыбыстық жазбаларды дәлізге арнайы сөрелерге қояды. Келдің, тыңдадың. Ал бізде заң бөлек. Дыбыстық жазбаға рұқсат береді. Егер тараптар келісімін берсе бейнежазба жүргізуге де болады. Заңда жазылса, оны соттар орындауы керек.

Асқар Ақтілеу, Ақтөбе-Астана

Біздің анықтама:

Арапова Галина Юрийқызы, 38 жаста.

1996 жылдан бері БАҚ құқығын қорғау Орталығына (Воронеж, Ресей) жетекшілік етеді.

Воронеж Мемлекеттік университеті құқықтану факультетінің түлегі.

Ресей ғылым академиясы Әлемдік экономика және халықаралық қатынастар Институты аспирантурасын тәмамдаған.

2010 жылдан бері – Еуропалық сотта журналистердің құқықтарын қорғау мәселелері жөніндегі медиазаңгерлердің Еуропалық Сарапшылар кеңесінің мүшесі

Биыл, 2011 жылы Ресей журналистер Одағының «Кәсіби қауымдастық мүддесін қорғаушы» сыйлығының иегері атанды.

Құрметті оқырман!

Былтыр «Мінбер» журналистерді қолдау орталығы Сорос Қазақстан қоры мен Еуропадағы қауіпсіздік және ынтымақтастық ұйымының қолдауымен «Қазақтілді ақпарат тәжірибесіне жаңа медиа технологияларын енгізу» тақырыбында екі күндік республикалық семинар-тренинг өткізген еді.

Негізгі мақсат – жаңа медиа технологияларын қазақтілді ақпарат тәжірибесіне енгізу болған. Біздің алға қойған мақсатымыз толығымен болмаса да, ақталды. Сол семинардың нәтижесінде Өркен Кенжебек, Бүркіт Нұрасыл, Тоты Атышева, Ербол Азанбек, Амангелді Құрмет . Кәмшат Тасболат, Динара Мыңжасарқызы, Еркін Қуатайұлы т.б. секілді аса танымал қазақ блоггерлері туып шықты. Биыл әз-Наурыз мейрамы қарсаңында “Мінбердің” мұрындық болуымен өткізілген Блогқұрылтай да осы блог семинардың жемісі.

Жаңа медиаға деген ынта-ықыластың жыл сайын өсе түсуіне байланысты біз блог-семинарды дәстүрлі болдыруға тырысып отырмыз. Биыл «Жаңа медиа технологияларын қазақтілді БАҚ тәжірибесіне енгізу» тақырыбындағы семинар-тренинг еліміздің бас қалалары – Алматы мен Астанада өткізілмек. Қолдаушылар – Сорос Қазақстан қоры, Еуропадағы қауіпсіздік және ынтымақтастық ұйымы. Алматыда мамырдың – 27-28 і қүндері, Астанада – маусымның – 24-25-і күндері өткізу жоспарлануда.

Алматы қаласындағы семинар-тренингке қатысуға – Шымкент, Тараз, Қызылорда, Ақтау, Атырау, Орал, Семей, Өскемен, Талдықорған қалаларымен тиісінше осы облыстардан үміткерлер өтініш білдіре алады. Ал, Алматы қаласынан 9 адам шақырылады. Астана қаласындағы семинар-тренингке қатысуға – Қарағанды, Павлодар, Қостанай, Көкшетау, Жезқазған, Арқалық, Петропавл және Астана қаласынан өтініші білдіруге болады.

Семинар-тренингке қазақ тілінде жаңа медиа технологияны түсінгісі келетін, журналистік қызметінде ғаламтор мүмкіндігін (блог, микроблог, әлеуметтік желілер, web 2.0 тәсілдері) кеңірек пайдалануды көздейтін журналистер мен журналистикаға бейімі бар жандар шақырылады.
Тренинге қатысамын деген үміткер «Жаңа медиа және қазақ басылымы», «Блоггер болғым келеді» тақырыптарында мақала жазып, «Minber.kz» ұлттық интернет газетіне 20 мамырға дейін жолдауы тиіс. Ертерек жолданған өтініштердің қабылдану мүмкіндігі жоғары болмақ. Жазбалар мына мекен-жай бойынша қабылданады: minber.kz@gmail.com

Бұл мақалаңыз арқылы сіз жаңа медиа проблемаларын қаншалықты түсінетіндігіңіз және тақырыпқа қаншалықты ынталы екендігіңіз анықталады. Бұдан соң, әрбір қатысушыға арнайы сауалнама парағы жолданады. Сауалнама парағына қатысушылар өздері жайлы мәліметтерін енгізуі тиіс. Сондай-ақ, әрбір журналист осы шараның ақпараттық қолдаушысы болғаны абзал.

«Мінбер» журналистерді қолдау орталығы
www.minber.kz
minber.kz@gmail.com

Дағыстан аумағында былтыр ұсталған төрт қазақ жігіті сол жақтағы лаңкестік және жiкшiлдік әрекеттерден бас тартқысы келгендерді бейімдеуге қол ұшын созу жөніндегі республикалық комиссияға жолықты. Дағыстан президенті жанындағы жауынгерлерді бейімдеу комиссиясы мүшелерінің алдында Қазақстанның төрт азаматы – Альберт Әбдікәрімов, Сейілхан Дауылбаев, Жасқайрат Ықсанов және Райымбек Ержанов Қап тауына интернеттің арбауы арқылы келгендерін айтқан.

Ғаламторда Саид Бурятский мен Док Омаровтың уағыздарына иланып, Дағыстанға киелі соғысқа аттануға бел буғанға ұқсайды. Интернет парақшаларынан жігіттер жарылғыш заттарды қолдан жасау тәсілдерін үйренген. Махачкалада қазақ жігіттері пәтер жалдап, заңсыз қарулы күштердің өкілдерімен кездесе бастаған. Үйде отырып қолдан жарылғыш заттар жасаған. Осы мезетте олар дағыстандық жедел топ өкілдерінің қолына түскен. «Российская газетаның» хабарлауынша, ұсталғандарға Ресей Федерациясы Қылмыстық кодексінің «Заңсыз қарулы топ ұйымдастыру», «Заңсыз қару дайындау» және «Заңсыз қару және жарылғыш заттар сақтау» баптары бойынша қылмыстық істер қозғалыпты. Қамауға алынған жігіттер кейін Дағыстанда бейбіт өмірге бейімдеу комиссиясы бар екенін біліп, сонда хабарласуға бел буады. Комиссия мүшелерімен болған кездесуде олар интернеттегі уағыздаушылардың арбауына түскендерін мойындап, Дағыстан елінде мұсылмандардың еш қысым көрмейтіндіктеріне көз жеткізгендіктерін айтады. Баласы мен оның үзеңгілестеріне көмек сұрауға Махачкалаға Райымбек Ержановтың әкесі де барады. – Сендер бәзбіреулердің құрбаны болғандарыңды енді ұққан шығарсыңдар. Қай кітапта бейбіт адамдарға қарсы күш қолдану туралы жазылыпты? – деп комиссия жетекшісі, Дағыстан үкіметінің вице-премьері Ризван Құрбанов қазақ жігіттеріне сауал тастады. Төрт жігіт те қателіктерге бой алдырғандарын айтып, мейірімділік танытуды сұрайды. Комиссия мүшелері келісімге келіп, Дағыстанның Жоғарғы соты мен прокуратурасынан ұсталған Қазақстан азаматтарына бас бостандығын шектеуді көздемейтін неғұрлым жеңіл жаза тағайындауларын өтінді. Рас, бұл іске соңғы нүктені сот қояды. Ресейлік ақпарат көздерінің хабарлауына қарағанда, Ақтөбе облысының тұрғындары Альберт Әбдікәрімов, Жасқайрат Ықсанов, Сейілхан Дауылбаев және Райымбек Ержанов өткен жылдың желтоқсан айында дағыстандық банда құрылымдарының жетекшілерін іздеп жолға шыққан. Махачкаланың әр дүкенінен жарылғыш заттар әзірлеуге қажетті қондырғылар сатып алған. Интернеттегі әдістермен жарылғыш зат жасайды. Тіпті біреуін сынақ ретінде Тарки-Тау жотасында іске қосып та көреді. Биыл ақпан айының 3-жұлдызында Махачкалада Альберт Әбдікәрімов бандалық құрылымға қатысы бар дағыстандық Әли Сұлтановпен танысып, қолдан жасалған жарылғыш затты беріп жібереді. Араға 6 күн салып, 9 ақпан күні оларды Шәміл даңғылы бойында тәртіп сақшылары қолға түсірді. Тек бір күн өткенде ғана жауынгерлер өз еріктерімен берілген. Пәтерде Ержанов пен Әбдікәрімов болған. Онда жедел уәкілдер тротил эквивалентіне шаққанда, қуаттылығы 500 грамм болатын тағы бір гранатаны тапқан. Ықсанов пен Дауылбаевты үш күннен кейін, Махачкаланың Акушинский даңғылы бойында патрульді қызмет кезекшілері қолға түсірді. Үкімет жанындағы комиссия алдында қазақ жігіттері ғаламтордағы Саид Бурятскийдің ілімдерімен сусындап, соғысқа шыққандарын айтқан. Алайда Махачкала көшелерінде кез келген исі мұсылман баласының еш қиындық көрмей мешіттерге еркін кіріп шығып жүргендерін көргендерін айтып, қателескендерін мойындады. Айта кетейік, Саид Бурятский есімімен таныс Александр Тихомиров былтыр көктемде Ингушетия жерінде қолға түсіп, көзі жойылған болатын. Өзге елде істі болған қазақ балаларының жастары жиырманың о жақ бұ жағында. Ұсталғандардың бірі, Райымбек Ержановтың әкесі Мұрат Ержанов «балалар шын өкінді» дейді. Баласының өзге елде ұсталғаны жөнінде ол телефон арқылы біліпті. Дәл сол мезетте баласы Райымбек қоршауға алынған пәтерде газ құбырын қосып, жарылғыш зат ұстап тұрса керек. Әкесі баласын райынан қайтарып, құқық қорғаушыларға берілуге шақырған. Комиссия мүшелерінің алдында Райымбек «исламның, соғыстың не екенін енді түсінгендігін» айтты. Ол елге қайтқысы келгенмен, бауырларының алдында осал, ынжық болып көрінгісі келмепті. Ақтөбе облысы Бет қатталып жатқанда… Қазақ балаларының Ресей жерінде істі болып жатқанынан ақтөбелік полицейлер де хабардар. Дағыстан үкіметіне өтініш айтқандарын да біліп отыр. Облыстық ішкі істер департаментінің қызметкерлері аталған жігіттердің Ақтөбе облысынан екендігін растап берді. – Бұл іспен тек Ресей Федерациясының құқық қорғау органдары айналысып жатыр. Бар білетініміз, ұсталған азаматтар бұрын-соңды тәртіп сақшыларының назарына ілікпеген, – деп хабарлады облыстық ішкі істер департаменті баспасөз қызметінің жетекшісі Алмат Иманғалиев «Жас қазақ» тілшісіне.

Қазақстан Республикасы Қоршаған ортаны қорғау министрлігі «Эколог НС» салалық газетінің редакциясымен бірлесе отырып, Қазақстан Республикасы Тәуелсіздігінің 20 жылдығына орайластырып, экологиялық проблемалар бойынша ең үздік жарияланымға конкурс жариялайды. Конкурсқа ғалымдар, сарапшылар, экологтар, қоғамдық ұйым өкілдері, журналистер қатыса алады.

Конкурстық міндеті «Жасыл Даму» салалық бағдарламасын, «Жасыл көпір» Астана бастамашылығын іске асыруды тездетуге бағытталған шараларды насихаттау, сондай-ақ қоршаған ортаға эмиссияларды төмендетуге, қатты қалдықтарды өңдеуге, парниктік газдар шығарындыларын азайтуға бағытталған шараларды әзірлеу және инновацияларды іске асыру болып табылады.

Конкурсты өткізу мерзімі – 2011 жылғы 1 мамыр мен 1 желтоқсан аралығы.

Конкурсының жеңімпаздарын анықтау үшін арнайы комиссия құрылады.

Конкурс қорытындылары екі кезеңде шығарылады:

– 2011 жылғы 1 маусымда (аралық кезең, Қоршаған ортаны қорғау күніне орай)

– 2011 жылғы 1 желтоқсанда.

Әрбір кезең бойынша конкурс талаптарына сәйкес келетін үздік материалдар анықталады.

Конкурс жеңімпаздарына келесі марапаттар белгілінген:

- бірінші кезең (аралық) нәтижелері бойынша жеңімпаз министрдің құрмет грамотасымен марапатталады;

- қорытынды нәтиже бойынша (бірінші кезең материалдары есебімен)

І орынға – 200 000 теңге;

ІІ орынға – 100 000 теңге;

ІІІ орынға – 50 000 теңге.

- Жеңімпаздар тізімі «Эколог НС» газетінің беттерінде және министрлік сайтында жарияланады.

Автордың барлық ақпараттары көрсетілген конкурс материалдары «конкурс үшін» белгісімен ksi.05@mail.ru мекен-жайына жолданады. Конкурсқа бұның алдында Интернет желісінде және баспалық шығарылымдарда жарық көрмеген жарияланымдар ғана қатыса алады. Мақала көлемі үздіксіз 10000-20000 баспа белгілері (5-10 парақ). Конкурсқа бір автордың атынан жолданатын жарияланымдар санына шектеу қойылмайды.

Барлығыңызға шығармашылық табыс тілейміз.

Көрші елдің құқық қорғау органы қызметкерлері 46 жастағы жігіт ағасын тапты. Томск облысы Ішкі істер басқармасының баспасөз қызметінен тараған деректерге сүйенсек, қазақ азаматы мен туыстарының арасындағы байланыс 20 жыл бұрын үзілген екен.
Ақпан айының соңында Стрежовой қаласының зейнеткері милицияға хабарласып, оның Медведково ауылындағы саяжайының үйшігінде әлдекімнің тұрып жатқанын жеткізген. Бақшасына келген зейнеткер әйел үйшіктің маңына адам іздерін байқаса керек.

Жедел іздестіру тобының қызметкерлері үйшікте расында адамның болғанын анықтайды, ас үйде біреудің тамақ әзірлегеніне көз жеткізеді. Ал ауланы қарау кезінде күйі кеткен бейтаныс кісіні байқайды. Сұрастыра келе, оның қазақстандық Асқар екенін білген. Алайда құжаттары болмай шыққан.
Кезекші бөлімге жеткізілген соң, жігіт ағасының расында Қазақстанда туғанын анықтайды. 1989 жылы әскерден оралған ол Александровский ауданына нәпақа табу мақсатында жол жүріп кетсе керек. Сол бір кездері аталған ауданда мұнай кен орындары ашылып жатқанға ұқсайды.
Алайда 90-шы жылдары қазақ жігіті құжаттарын жоғалтып алған. Кеңес Одағы ыдырап жатқан шақта құжатын қалпына келтіре алмай сенделген ол, азын-аулақ ақшаға ауылдық жерлерде қолынан келген жұмыстарды жасап келіпті. Аңшылардың үйшігінде, саяжайларда түнеген. Ағаштың қабығын қорек еткен кездері де болыпты. Ал үш жыл бұрын инсультке ұшырап, денесі салданып қалса керек. Алайда ауруханаға барғысы келмеген Асқар шөптермен емделіпті.
Қазақ азаматының барар жерінің жоқтығын білген орыс милициясының өкілдері қызметтік жатақхананы паналай тұру жөнінде ұсыныс жасайды. Орыс басылымдарының жазуынша, шетел (қазақстандық – ред.) азаматы келіскенге ұқсайды. Тәртіп сақшылары ас-суын әкеліп береді. Құжаттарының болмағанына қарамастан, дәрігерлер Асқарды тексеруден өткізеді. Милиция қызметкерлерінің жатақханасындағы көршісі, әрі қазақ азаматын саяжайдан тауып алған тәртіп сақшысы, аға сержант Алексей Линкин оны ауруханаға күн сайын өз көлігімен жеткізіп отырса керек.
Жергілікті тұрғындар тәртіп сақшыларына Асқардың тентек су ұрттамайтынын, оның еңбекте адал, адамдармен жақсы қарым-қатынас жасайтынын айтқан.
Өз кезегінде Александровский аудандық Ішкі істер бөлімінің бұрынғы қызметкері «Жди меня» бағдарламасына хат жолдайды. Осылайша Асқарды одан 20 жыл бұрын қол үзіп қалған туыстарының іздестіріп жатқаны белгілі болады. Ресейлік ақпарат құралдарының жазуына қарағанда, алдағы күндері Асқар ағайындарымен қауышады.
Марат ТӨЛЕПБЕРГЕН
Ақтөбе

Таяуда бір жайттың куәсі болдық. Елордадан шыққан қазақ тіліндегі жаңа басылымдардың бірінің өкілі еліміздің батыс өңірін аралай келе, ат басын Ақтөбеге де тіреді. Қаладағы санаулы ғана тарату нүктелерін аралай жүріп, газеттерді тарату бойынша келіссөздердің Алматы не Астанада жүргізілетінін білдік.

Орталықта қазақтілді басылымның тағдыры қалай шешіліп жатқанын білмеген соң, ол туралы ештеңе айта алмаймыз. Ал Ақтөбедегі бір тарату мекемесінің басшысы дүңгіршектерінің тарлығын айтып, онсыз да өтпей жатқан газеттерінің көптігін алға тартып, әлгі жаңа басылым өкілінің ұсынысына әрең құлақ асты.
– Егер газеттеріңнің жарнамасы керемет болса, мен оны таратуға аламын. Жарнамасы жадағай болса, оны ешкім білмесе, басылым тарату нүктелерінде босқа жатып қалады. Әрі, өтпеген соң, бізге де пайда жоқ, – деген сарында зар илеп қоя берді.
Сөйтсек, қызығы алда екен.
– Егер газеттеріңіз өтсін десеңіздер, дүңгіршектің маңдай тұсына, халықтың көзі түсетін жерге іліп қоя аламыз. Бірақ бұл қызмет – ақылы. Бір дүңгіршектегі бір орын – айына 1 мың теңге. Егер, басылымның логотипі бейнеленген стикер ілеміз десеңіздер, ол да ақылы. Ол да айына 1 мың теңге, – деп жалғастырды сөзін әлгі тарату мекемесінің басшысы.
Оның сөзінен ұққанымыз, қазақ тіліндегі газеттер өтімсіз екен. Сондықтан оны қабылдап алып, босқа орын ұстап тұрудың бекер іс екендігі. Бәлкім, ол коммерциялық пайданы көздеп те тұрған шығар. Бизнес тұрғысынан алғанда, кез келген кәсіпкерлік нысан табыс түсіруді көздейді емес пе?
Енді осы жерде мынадай ой туындайды. Қазақ газетттерінің дүңгіршектерде өте аз кездесуі қазақ басылымдарының тек оқылмайтындығымен түсіндіріле ме? Әлде табыс түсіруді көздеген таратушылардың «бәрібір өтпейді» дегенді желеу етіп, олармен келісімшартқа отырудан бас тартуы ма?
Бұл ретте айта кетейік, мұндай жайт тек Ақтөбеде ғана емес, еліміздің кез келген қаласында кездеседі. Алматы, Астана, Атырау, Ақтау қалалары туралы сөзім жоқ, анда-санда жолымыз түскенде байқайтынымыз, не республикалық, не жергілікті қазақтілді газеттердің кездеспеуі. Алматыда бір кварталда бір дүңгіршек бар деген күнде де, қазақ газеттерін тауып алу үшін он квартал өтетініңді айтсаңшы. Астанада, шынымды айтсам, санаулы қазақ газетін тек теміржол вокзалы мен әуежайдан ғана таба аласың. Онда да, жер-жерде 15-25 теңгеге сатылатын күнделікті басылымдарды Астана вокзалы мен әуежайында кемі 80-100 теңгеден аласың.
Бірде Астанада Ақпарат министрлігі өкілдерімен өткен кездесуде Қазақстан бас редакторлары клубының басшылығында қызмет жасайтын ағайларымыздың бірі – қазақ газеттерінің жағдайы өте керемет екендігін алға тартты. Жасыратыны жоқ, үлкенмен қарсыласайық демедік, бірақ шындықты айтуды жөн көрдік. Сол жиында-ақ, басқаны қозғамадық, Ақтөбедегі жайтты баяндап бердік. Қай газеттің қалай, шамамен қанша таралыммен таралып жатқанын да санамалап бердік. Өңіріміздегі кей қазақ газеттерінің жасанды жолмен таратылмауы, сұраған басылымның орнына басқа газетті тықпалауы, тіпті жаздыртып алған күнде, пошта қызметкерлерімен күнара сөзге келіп, іздеп жүріп оқитын басылымдарымызды әрең қолға түсіретінімізді, алыс ауылдағы ағайынның, бір аптада бір рет, қыс мезгілі кішкене мінезін танытса, айына бір рет қана газет алатынын жеткіздік. Ақпараттары ескірген газетті, әйтеуір, оқылатын бір дүние табылар деген оймен ауыл қазағы, әрине, оқиды.
Жасыратыны жоқ, «халықты оқыту керек» деген ой айтқан медиа-менеджер Мейірхан Ақдәулетұлының да басы бәлеге қала жаздады. Ол туралы «Жас қазақ» бетінде жазылды. Облыстық екі, аудандық он шақты газетке жетекшілік етіп отырған, ол қазақтілді басылымдарды таратудың балама жолын қарастыру қажеттілігі жөнінде ойларын да айтты.
Әріптесіміз Серік Әбдібек қазақ газеттерін шығарып қана қоймай, оны таратуға мемлекеттің де араласуы қажеттігін айтады.
– Қазақ газеттерін шығарып отырғандардың өнімі сатылып жатса, байып кетпесі анық. Бұл жерде қазақ оқырмандарының ақпарат алуда қиындық көретінін айтқан жөн, – дейді ол.
Ал қазақ газетін тегін тарату арқылы еш қиындыққа кезікпей отырғанын алға тартқан «Нұрдәулет» газетінің құрылтайшысы әрі «Нұрдәулет» мешіті» қайырымдылық қорының төрағасы Мақсат Байжарқынов, өзге емес, нақ «Қазпоштаның» «Нұрдәулет» газетін неге тіркеуге алмағанын түсінбейтінін жеткізді.
– Мен газетті сатпаймын. 1000-1500 данамен шығарамын да, тегін таратамын. Қайырымдылық қоры атынан кетеді. Сатпаған соң, ешқандай қиындық жоқ.
– Бір кездері газетіңізді дүңгіршектерден сатып алып жүрдік қой…
– Сатылған кезі болған шығар, кейде артық шығарсақ, сатқан шығармыз, жалпы тегін таратамын.
– «Қазпошта» арқылы таратпайсыз ба?
– Жоқ! (Әңгімелесушіміздің даусы қатты шықты – авт.) Біз тіпті «Қазпоштаға» тіркетпедік. Олардың бізді неге тіркемегенін білмедім. Ал, Әділет министрлігі тарапынан, әрине, тіркелдік.
Қазақ газеттерін оңай табасыз ба?
– Іздесең табылады. Кез келген газетті іздесең табылады. Рас, дүңгіршектерде жоқтың қасы, бірақ мен іздеймін. «Халық сөзі» деген газетті күні кеше «Нұрдәулеттің» қасынан сатып алдым. Қазір қолымда «Ақтөбе», «Айқын», «Алтын ғасыр», «Алтын орда», «Дат» газеттері жатыр. Тек іздеу керек.
Бірақ Мақсат ақсақал газеттерді қанша уақыт іздейтінін айтпады.

“Жас қазақ” газеті

Шардара аудандық соты (ОҚО) «Шардара тынысы» газетінің бас редакторы Жұмабек Мұқановтың жұмыстан шығарылуын заңсыз деп тапты. Оған, айта кеткен жөн, «Әділ сөз» халықаралық сөз бостандығын қорғау қоры Ақпараттық даулар жөніндегі қоғамдық сараптама орталығының жетекшісі Ғалия Әженова құқықтық қолдау көрсетті.

Бұл ретте, даудың неден болғанын, қалай өрбігенін айтпай-ақ қояйын, көзі қырағы оқырман ол туралы білуі керек.

Екі жыл бұрын Алматыға кезекті семинарға жолым түсіп, Тамара Калеевамен жолыққанымда, өз басымдағы мәселелерді сөз еткенмін. «Әділ сөз» қорының президенті Тамара Мисхадқызы менің істерімді Ғалия Әженова мен Ганна Красильниковаға («Сот процестерінде ең көп жеңіске жеткен адвокат» атағының иегері) аманаттаған болатын.

Мен осы азаматтарға қарыздармын! Шынымды айтсам осындай тамаша жандармен кездескеніме қуаныштымын! Әйтпесе, бірнеше қазақтілді әріптесім секілді «еріккен» бәзбіреулердің ермегі болып кете берер ме едім?!

Ғалия Әженованың журналистердің, БАҚ өкілдерінің құқықтық сауатын ашумен қатар, сотта қорғауда кезекті жеңіске жеткенін сөз еткім келеді. Былтыр Ғалия апайымыз «БАҚ өкілдерін қорғауда Қазақстандағы ең үздік авдокат» атағына ие болды.

Ғалия апайды, Жұмабек ағайды, «Әділ сөз» қоры мен журналистер қауымын осы бір кезекті жеңіспен құттықтағым келеді!